Breaking News : ભારતીય નામ હોવા છતાં પણ ભારતનું કોઈ જહાજ કેમ નથી, આ પાછળનું કારણ ચોંકાવનારું ?
Indian Ships Registration: પહેલી નજરે ભારતીય નામો ધરાવતા જહાજો એવું સૂચવી શકે છે કે ભારત પાસે એક વિશાળ વૈશ્વિક જહાજનો કાફલો છે ઘણા જહાજોના નામ ભારતીય હોય છે, પરંતુ તેમાંથી ઘણા ભારતમાં નોંધાયેલા નથી. ચાલો આ પાછળનું કારણ જાણીએ.
Indian Ships Registration : ભારતીય સમુદ્રકાંઠે લંગરાયેલા અને ભારતીય નામો ધરાવતા વિશાળ જહાજો જોઈને કોઈપણ ભારતીયનું ગૌરવ વધે તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ આ ગૌરવ પાછળ એક વરવી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે. શું તમે જાણો છો કે આમાંના મોટાભાગના જહાજો કાયદેસર રીતે ભારતીય નથી? આ એક એવો 'ગ્લોબલ ફ્લીટ પેરાડોક્સ' (વૈશ્વિક કાફલાનો વિરોધાભાસ) છે, જ્યાં ભારતીય ક્રૂ અને ભારત સાથે સીધું જોડાણ હોવા છતાં, જહાજો વિદેશી ધ્વજ હેઠળ સમુદ્ર ખેડે છે. આ સ્થિતિ પાછળ માત્ર વ્યાપારી ગણતરીઓ જ નહીં, પણ ભારતનું જટિલ નિયમનકારી માળખું અને પ્રતિકૂળ આર્થિક નીતિઓ જવાબદાર છે.
સુવિધાના ધ્વજ: પનામા અને લાઇબેરિયાની પસંદગી કેમ? : આંતરરાષ્ટ્રીય મેરિટાઈમ કાયદા મુજબ, દરેક જહાજની કોઈ એક રાષ્ટ્રમાં નોંધણી હોવી અનિવાર્ય છે, પરંતુ માલિકે પોતાના જ દેશનો ધ્વજ વાપરવો તેવો કોઈ વૈશ્વિક નિયમ નથી. આ છટકબારીને કારણે જ 'સુવિધાના ધ્વજ' (Flags of Convenience) ની લોકપ્રિયતા વધી છે. પનામા, લાઇબેરિયા અને માર્શલ ટાપુઓ જેવા દેશો આજે વૈશ્વિક શિપિંગના કેન્દ્રો બન્યા છે કારણ કે ત્યાં જહાજની નોંધણીની પ્રક્રિયા અત્યંત સુગમ છે અને વહીવટી માળખું ઉદ્યોગ-સાહસિકોને અનુકૂળ છે.
શિપિંગ કંપનીઓ ઘણીવાર પનામા, લાઇબેરિયા અને માર્શલ ટાપુઓ જેવા દેશો પસંદ કરે છે; આનું કારણ એ છે કે તેઓ ઓછા કર, ન્યૂનતમ કાગળકામ અને ફ્લેક્સિબલ (Flexible) નિયમો સાથે શ્રેષ્ઠ કાનૂની સુવિધા ઓફર કરે છે.
વિદેશમાં નોંધણી: કાર્યકારી ક્ષમતા વધારવાની વ્યાપારી વ્યૂહરચના : વિદેશી ધરતી પર જહાજની નોંધણી કરાવવી એ માત્ર કર બચાવવાનો માર્ગ નથી, પરંતુ વ્યવસાયિક ગતિશીલતા અને કાર્યકારી મૂડી (Operating Capital) જાળવવાની એક સોચી-સમજેલી વ્યૂહરચના છે. લાઇબેરિયા કે પનામા જેવા દેશોમાં વહીવટી પ્રક્રિયાઓ અત્યંત ઝડપી અને સરળ છે, જે સંચાલન ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે. ભારતના જટિલ નિયમનકારી અવરોધોની તુલનામાં અહીં 'કોસ્ટ ઓફ કોમ્પ્લાયન્સ' (નિયમ પાલનનો ખર્ચ) અત્યંત ઓછો છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા માટે કંપનીઓને જરૂરી લવચીકતા પૂરી પાડે છે.
ભારતમાં ઊંચો રાજકોષીય બોજ: 7.5% ની કિંમત : ભારતીય ધ્વજ હેઠળ જહાજ ચલાવવું એ આર્થિક રીતે એક મોટો 'રાજકોષીય બોજ' સાબિત થાય છે. વૈશ્વિક બજારમાં જ્યારે અન્ય દેશો સબસીડી અને કરમુક્તિ આપી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતનું ટેક્સ માળખું સ્થાનિક શિપિંગ ઉદ્યોગની કમર તોડી રહ્યું છે:
વિદેશી રોકાણકારો માટે અવરોધ: વિદેશી શિપિંગ કંપનીઓએ ભારતીય ધ્વજવાળા જહાજો દ્વારા ઉત્પન્ન થતી આવક પર આશરે 7.5% કર ચૂકવવો પડી શકે છે. આ જોગવાઈ આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓને ભારતીય ધ્વજ અપનાવતા અટકાવે છે.
GST નો વધારાનો ખર્ચ: જહાજની જાળવણી (Maintenance) અને સમારકામ (Repair) જેવી અનિવાર્ય સેવાઓ પર લાગતો GST ભારતીય જહાજોના સંચાલન ખર્ચમાં અનેકગણો વધારો કરે છે, જે તેમને વૈશ્વિક હરીફાઈમાં પછાડે છે.
કડક નિયમનકારી માળખું અને પાલનના પડકારો : ભારતના દરિયાઈ કાયદાઓ અત્યંત કડક પાલનની અપેક્ષા રાખે છે, જે ઘણીવાર શિપિંગ કંપનીઓ માટે અમલદારશાહીની જાળ બની જાય છે. સલામતી, ક્રૂ સુખાકારી અને સંચાલન સંબંધિત કાયદાઓ ઉપરાંત, માલિકી હક્ક અંગેના કડક માપદંડો પણ એક મોટી સમસ્યા છે. ભારતીય ધ્વજ ધારણ કરવા માટે જહાજની માલિકી ધરાવતી કંપની ભારતમાં જ નોંધાયેલી હોવી અનિવાર્ય છે. આ પ્રકારના કઠોર નિયમો વૈશ્વિક રોકાણકારોને આકર્ષવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
નાણાકીય અવરોધો: મોંઘું ધિરાણ : શિપિંગ એ મૂડી-સઘન ઉદ્યોગ છે, પરંતુ ભારતમાં 'ધિરાણની તરલતા' (Liquidity of Credit) નો અભાવ એક ગંભીર સમસ્યા છે. નવા જહાજોની ખરીદી માટે ભારતીય બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા અપાતી લોન પરના વ્યાજ દરો આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર કરતા ઘણા ઊંચા હોય છે. વધુમાં, લોન માટેની કડક શરતો અને જટિલ પ્રક્રિયાઓને કારણે ભારતીય કંપનીઓ માટે તેમના કાફલાનું વિસ્તરણ કરવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે.
વ્યૂહાત્મક પરિવર્તનની આવશ્યકતા : ભારતીય શિપિંગ ક્ષેત્રમાં રહેલી અપાર સંભાવનાઓ છતાં, 'ગ્લોબલ ફ્લીટ પેરાડોક્સ' ભારતની બ્લુ ઇકોનોમી માટે એક મોટી વ્યાપારી હાર સમાન છે. જ્યાં સુધી ભારત તેના કરવેરા માળખાને સ્પર્ધાત્મક નહીં બનાવે, ધિરાણ પ્રક્રિયા સરળ નહીં કરે અને નિયમનકારી જટિલતાઓને દૂર નહીં કરે, ત્યાં સુધી 'ભારતીય' જહાજો માત્ર કાગળ પર જ વિદેશી રહેશે. હવે પ્રશ્ન એ છે કે, શું ભારત તેના શિપિંગ કાયદાઓમાં ધરખમ સુધારા કરીને આ વિરોધાભાસને તોડવાની અને વૈશ્વિક દરિયાઈ શક્તિ તરીકે ઉભરી આવવાની હિંમત બતાવશે? (Credits: Getty Images and PTI Photo)
