નવી શિક્ષણ નીતિ 2020ના 5 વર્ષ ! શાળાઓનાં નામ બદલાયાં, પણ બાળકોના શિક્ષણમાં કેટલો સુધારો થયો?

સોમવારની સવારે એક પેઇન્ટર સીડી, વાદળી રંગનો ડબ્બો અને શિક્ષણ વિભાગ તરફથી મળેલો એક કાગળ લઈને ગામની શાળાએ પહોંચ્યો. શાળાના આચાર્ય રઘુનાથજીએ તેની કામગીરી પર નજર રાખી. જૂના બોર્ડ પર લખેલું ‘પ્રાથમિક શાળા’ નામ ભૂંસીને તેના સ્થાને નવું નામ ‘આધારભૂત તબક્કો’ લખવાનું હતું. બપોર સુધીમાં બોર્ડનું નામ બદલાઈ ગયું. આખા સુધારાનો ખર્ચ માત્ર થોડો રંગ અને એક સવારનો સમય હતો.

પરંતુ શાળાના આચાર્ય જ્યારે પાછળના વર્ગખંડમાં પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાંનું દૃશ્ય પહેલાં જેવું જ હતું. શિક્ષિકા સુનિતા 40 બાળકોને એક જ બ્લેકબોર્ડ અને મર્યાદિત શૈક્ષણિક સામગ્રી સાથે ભણાવી રહી હતી. બેન્ચો જૂની હતી, ચોક અને બ્લેકબોર્ડ પણ એ જ હતાં. થોડા દિવસ પહેલાં તેમને નવી શિક્ષણ નીતિ અંગે એક પરિપત્ર મળ્યો હતો, પરંતુ તેનો અમલ કેવી રીતે કરવો તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન મળ્યું નહોતું.

શાળાનું બોર્ડ એક જ દિવસમાં બદલી શકાય છે, પરંતુ વર્ગખંડની વ્યવસ્થા અને શિક્ષણની ગુણવત્તા બદલવામાં વર્ષો લાગી શકે છે. આ જ અંતર નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિની સૌથી મોટી વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે.

34 વર્ષ બાદ બદલાઈ દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થા

ભારતે વર્ષ 2020માં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અપનાવી હતી. અગાઉની 10+2 શિક્ષણ પદ્ધતિના સ્થાને 5+3+3+4નું નવું માળખું રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ માળખામાં 3થી 18 વર્ષની ઉંમરનાં બાળકોના શિક્ષણને 4 તબક્કામાં વહેંચવામાં આવ્યું છે.

વર્ષ 2021માં નિપુણ ભારત મિશનની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ધોરણ 3ના અંત સુધીમાં દરેક બાળકને પાયાનું વાંચન, લેખન અને સામાન્ય ગણિત શીખવવાનો છે.

વર્ષ 2022માં કોમન યુનિવર્સિટી એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ (CUET) શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેના માધ્યમથી વિદ્યાર્થીઓને એક જ પ્રવેશ પરીક્ષા દ્વારા અનેક યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ મેળવવાની તક મળવા લાગી.

આ ઉપરાંત, કેટલીક યુનિવર્સિટીઓમાં 4 વર્ષના ડિગ્રી કોર્સ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસ વચ્ચે છોડવાની સ્થિતિમાં નિર્ધારિત નિયમો અનુસાર સર્ટિફિકેટ અથવા ડિપ્લોમા મેળવવાની સુવિધા આપવામાં આવી છે. કેટલાક સર્વેક્ષણોમાં પ્રાથમિક શિક્ષણના સ્તરે સુધારાના સંકેતો પણ જોવા મળ્યા છે, જોકે આ સુધારો હજુ પ્રારંભિક સ્તરે છે.

આદેશથી બદલાય છે નીતિ, પરંતુ વર્ગખંડ સુધી પહોંચવામાં લાગે છે સમય

નવી શિક્ષણ નીતિ હેઠળ અનેક મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. શિક્ષણનું નવું માળખું જાહેર કરવું, પરીક્ષાની તારીખ નક્કી કરવી અને વિવિધ યોજનાઓ માટે લક્ષ્યાંક નક્કી કરવો સરળ છે. પરંતુ તેનો વાસ્તવિક અમલ શાળાઓમાં કરવો વધુ પડકારજનક છે.

શિક્ષકોને બાળકોના મૂલ્યાંકનની નવી પદ્ધતિઓ શીખવવી જરૂરી છે. શાળાઓ સુધી યોગ્ય પુસ્તકો અને શૈક્ષણિક સામગ્રી પહોંચાડવી પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ડિજિટલ શિક્ષણ માટે માત્ર ઓનલાઈન અભ્યાસની જાહેરાત પૂરતી નથી. તેના માટે કમ્પ્યુટર, ઇન્ટરનેટ અને જરૂરી ટેક્નોલોજીની સુવિધા પણ હોવી જોઈએ.

શિક્ષકોને તાલીમ, પૂરતો સમય અને જરૂરી સંસાધનો આપવામાં આવે ત્યારે જ નવી શિક્ષણ નીતિનો વાસ્તવિક લાભ વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચી શકે છે.

ભાષાના મુદ્દે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે મતભેદ

ભારતીય બંધારણ મુજબ શિક્ષણ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો બંનેના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવતો સમવર્તી વિષય છે. તેથી નવી શિક્ષણ નીતિના અમલીકરણમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સહમતિ હોવી જરૂરી છે.

નવી શિક્ષણ નીતિમાં વિદ્યાર્થીઓને 3 ભાષાઓ શીખવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જોકે, આ મુદ્દે કેટલાક રાજ્યોએ અસંમતિ વ્યક્ત કરી છે. તમિલનાડુએ ભાષા નીતિ અને તેના અમલીકરણ અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. શિક્ષણ માટેના કેટલાક ભંડોળ અટકાવવાના મુદ્દે વર્ષ 2025માં રાજ્યએ સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો પણ ખખડાવ્યો હતો. બીજી તરફ, મહારાષ્ટ્રમાં પ્રાથમિક વર્ગોમાં હિન્દીને ત્રીજી ભાષા તરીકે લાગુ કરવાના નિર્ણય સામે વિરોધ થયો હતો. ત્યારબાદ વર્ષ 2025માં રાજ્ય સરકારે આ આદેશ પાછો ખેંચ્યો હતો.

આ બંને ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે ભારત જેવા વિવિધ ભાષાઓ ધરાવતા દેશમાં શિક્ષણ નીતિનો અમલ કરતી વખતે સ્થાનિક ભાષા, સંસ્કૃતિ અને રાજ્યોની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.

5 વર્ષ પછી નવી શિક્ષણ નીતિ કેટલી સફળ રહી?

વર્ષ 2020માં નવી શિક્ષણ નીતિ લાગુ કરવામાં આવી હતી. તેના 5 વર્ષ બાદ તેને સંપૂર્ણ સફળ કે નિષ્ફળ ગણાવવી યોગ્ય નથી, કારણ કે શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં મોટા ફેરફારોના પરિણામો જોવા માટે લાંબો સમય જરૂરી હોય છે.

પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ માટે આ 5 વર્ષ ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. વર્ષ 2020માં ધોરણ 1માં પ્રવેશેલો વિદ્યાર્થી આજે મિડલ સ્કૂલ સુધી પહોંચી ગયો છે. તેના માટે આ 5 વર્ષ માત્ર નીતિની શરૂઆત નથી, પરંતુ તેના શૈક્ષણિક જીવનનો એક મોટો હિસ્સો છે.

આથી નવી શિક્ષણ નીતિની સફળતા માત્ર સરકારી દસ્તાવેજો, નવા નિયમો કે શાળાઓના બદલાયેલા નામથી નક્કી થઈ શકે નહીં. તેની સાચી સફળતા ત્યારે ગણાશે જ્યારે સામાન્ય શાળાના વર્ગખંડમાં બેઠેલા દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, પૂરતી સુવિધાઓ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન મળશે.

મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે વર્ષ 2020 પછી તમારા ઘરની નજીક આવેલી શાળામાં ખરેખર શું બદલાયું છે? માત્ર શાળાના ગેટ પરનું બોર્ડ કે પછી વર્ગખંડમાં બાળકોને મળતું શિક્ષણ પણ?

નોંધ: આ લેખમાં ઉલ્લેખિત શાળાના આચાર્ય રઘુનાથજી અને શિક્ષિકા સુનિતાનાં પાત્રો કાલ્પનિક છે. લેખમાં રજૂ કરાયેલા નીતિ સંબંધિત મુદ્દાઓ ઉપલબ્ધ સંદર્ભો પર આધારિત છે.

Diwali: દિવાળીના આ શુભ દિવસ પર આજે કયા સમય પર કરવું લક્ષ્મી પૂજન ? જાણો શુભ મુહૂર્ત અને પૂજા વિધિ, આ સ્ટોરી વાંચવા અહીં ક્લિક કરો