સંસદનું અસલી કામ શું છે? બહુમતી હોવા છતાં લોકસભા બેઠકો વધારવાનો પ્રસ્તાવ કેમ નિષ્ફળ ગયો?

આ વર્ષે એપ્રિલમાં સરકાર એક મોટો પ્રસ્તાવ લઈને સંસદમાં આવી હતી. પ્રસ્તાવ હતો કે લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા 543થી વધારીને લગભગ 850 કરવામાં આવે. આ કોઈ નાનો ફેરફાર નહોતો. તેની સીધી અસર એ વાત પર પડતી કે દેશના અલગ-અલગ ભાગોની સંસદમાં કેટલી અવાજ અને પ્રતિનિધિત્વ રહે અને આવનારા સમયમાં સત્તાનું વિતરણ કઈ રીતે દેખાય.

આ પ્રસ્તાવ પર મતદાન થયું. 298 સભ્યોએ તેના પક્ષમાં મત આપ્યો, જ્યારે 230 સભ્યોએ વિરોધમાં મત આપ્યો. એટલે કે હા કહેનારા સભ્યોની સંખ્યા ના કહેનારાઓ કરતાં વધુ હતી. સામાન્ય રીતે કોઈપણ મતદાનમાં આને જીત માનવામાં આવે છે. પરંતુ આ વખતે એવું થયું નહીં.

બંધારણમાં ફેરફાર કરવો એ સામાન્ય કાયદો પસાર કરવા જેવું નથી

આ કોઈ સામાન્ય કાયદો નહોતો. આ બંધારણમાં સુધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ હતો અને બંધારણમાં ફેરફાર કરવો એ સામાન્ય કાયદો પસાર કરવા જેવું નથી. તેના માટે માત્ર સામાન્ય બહુમતી પૂરતી નથી. તેના માટે હાજર સભ્યોમાંથી ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ સભ્યોનું સમર્થન જરૂરી હોય છે. તે દિવસે મતદાન સમયે 528 સભ્યો હાજર હતા. તેના બે-તૃતીયાંશ લગભગ 352 થાય છે. સરકારને 298 મત મળ્યા. એટલે કે તે જરૂરી સંખ્યાથી 54 મત પાછળ રહી ગઈ.

આ રીતે એક એવો પ્રસ્તાવ, જેને વિરોધ કરનારા સભ્યો કરતાં વધુ સભ્યોનું સમર્થન મળ્યું હતું, છતાં તે કાયદો બની શક્યો નહીં. પહેલી નજરે આ થોડું અજીબ લાગી શકે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં આ જ સંસદ હોવાનો મુખ્ય હેતુ છે.

સરળ ભાષામાં સમજીએ

સંસદ એ એવી જગ્યા છે જ્યાં ભારતમાં કાયદા બનાવવામાં આવે છે. સંસદના બે ગૃહ છે. એક લોકસભા છે, જ્યાં દેશના સામાન્ય નાગરિકો સીધી ચૂંટણી દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટીને મોકલે છે. બીજું રાજ્યસભા છે, જ્યાં રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓ આવે છે, જેથી ભારતના રાજ્યોનો અવાજ પણ સંસદમાં જળવાઈ રહે. મોટાભાગના કાયદાઓ માટે સંસદમાં સામાન્ય બહુમતી પૂરતી હોય છે. એટલે કે પક્ષમાં મત આપનારા સભ્યોની સંખ્યા વિરોધમાં મત આપનારા સભ્યો કરતાં વધુ હોવી જોઈએ. રોજિંદા કાયદા બનાવવાની આ સામાન્ય પ્રક્રિયા છે.

મંત્રીઓને પણ મુશ્કેલ સવાલોનો સામનો કરવો પડે છે

સંસદનું કામ માત્ર કાયદાઓ પર મતદાન કરવાનું નથી. સંસદ એવી જગ્યા પણ છે જ્યાં સરકારને પોતાના કામનો જવાબ આપવો પડે છે. જે દિવસે સંસદની બેઠક મળે છે, તે દિવસે મંત્રીઓને મુશ્કેલ સવાલોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. તેને પ્રશ્નકાળ કહેવામાં આવે છે. મંત્રીઓએ આ સવાલોના જવાબ આપવા પડે છે અને તેમના જવાબો સંસદના રેકોર્ડનો ભાગ બને છે.

નાગરિકો સરકારના કામને સમજી શકે છે

વિવિધ રાજકીય પક્ષોના સાંસદો ધરાવતી સમિતિઓ પણ કોઈ બિલ કાયદો બનતા પહેલાં તેની એક-એક બાબત પર વિચાર કરે છે. આ બધું બંધ દરવાજા પાછળ શાંતિથી થતું નથી. આ એવી વ્યવસ્થાનો ભાગ છે જેને નાગરિકો જોઈ શકે છે, જેના વિશે વાંચી શકે છે અને જેના આધારે સરકારના કામને સમજી શકે છે. પરંતુ કેટલાક નિર્ણયો સામાન્ય નિર્ણયો કરતાં ઘણા મોટા હોય છે.

બંધારણ કોઈ સામાન્ય કાયદો નથી

બંધારણમાં ફેરફાર તેમાંથી એક છે. બંધારણ કોઈ સામાન્ય કાયદો નથી. તે મૂળ નિયમપુસ્તક છે. જેના આધારે દેશના અન્ય તમામ કાયદા બનાવવામાં આવે છે. જો કોઈ સરકારને માત્ર થોડા બહુમતીના આધારે આ નિયમપુસ્તકમાં ફેરફાર કરવાની મંજૂરી મળી જાય, તો ખૂબ જ ઓછા અંતરથી ચૂંટણી જીતેલી પાર્ટી પણ દેશની મૂળ વ્યવસ્થામાં મોટા ફેરફાર કરી શકે. ત્યારબાદ આગામી સરકાર સત્તામાં આવીને એ ફેરફારોને ફરી બદલી શકે. આવી સ્થિતિમાં દેશના સૌથી મૂળભૂત નિયમોમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહેવી મુશ્કેલ બની શકે.

બંધારણમાં ફેરફાર કરવા માટે સહમતિ જરૂરી છે

આ જ કારણસર ભારતનું બંધારણ પોતાને પણ એક સુરક્ષા આપે છે. બંધારણમાં ફેરફાર કરવા માટે વધુ વ્યાપક સહમતિ જરૂરી છે. માત્ર બહુમતી નહીં, પરંતુ મજબૂત અને સ્પષ્ટ બહુમતી. તેનો અર્થ એ છે કે દેશના સૌથી મૂળભૂત નિયમોમાં ફેરફાર ત્યારે જ થવો જોઈએ, જ્યારે સંસદના મોટા હિસ્સાને, માત્ર સત્તાધારી પક્ષને નહીં, પરંતુ તે ફેરફાર પર ખરેખર સહમતિ હોય.

એપ્રિલમાં પણ આ જ મુદ્દો સામે આવ્યો હતો

સરકારનું કહેવું હતું કે લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા વધારવી જરૂરી છે, જેથી સંસદમાં મહિલાઓ માટે એક-તૃતીયાંશ બેઠકો અનામત રાખવાના કાયદાને આગળ વધારી શકાય. સંસદે 2023માં આ દિશામાં પહેલેથી જ નિર્ણય લીધો હતો. ઘણા વિપક્ષી પક્ષો મહિલાઓ માટેના આ અનામતના વિચાર સાથે સહમત હતા, પરંતુ તેઓ બેઠકોની સંખ્યા કઈ રીતે નક્કી કરવામાં આવશે તેને લઈને ચિંતિત હતા.

ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક રાજ્યોને એવી ચિંતા હતી કે જે રાજ્યોએ વસ્તી વૃદ્ધિ નિયંત્રિત કરવા માટે લાંબા સમય સુધી પ્રયાસ કર્યા છે, તેમને ભવિષ્યમાં સંસદમાં પ્રમાણમાં ઓછી બેઠકો મળી શકે છે. બીજી તરફ, જે રાજ્યોની વસ્તી ઝડપથી વધી છે, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતના કેટલાક રાજ્યોને વધુ બેઠકો મળી શકે છે. એટલે કે બંને પક્ષો એવા મુદ્દા પર ચર્ચા કરી રહ્યા હતા, જેનો સીધો અસર દેશની રાજકીય શક્તિનું વિતરણ કઈ રીતે થશે તેના પર પડી શકે છે.

પ્રસ્તાવ એટલા માટે અટક્યો નહોતો કે મોટાભાગના સાંસદો બેઠકોની સંખ્યા વધારવાના વિચારની વિરુદ્ધ હતા. તે એટલા માટે આગળ વધી શક્યો નહીં કારણ કે ભારતના બંધારણમાં ફેરફાર માટે માત્ર “મોટાભાગના” સભ્યોનું સમર્થન પૂરતું નથી.

આ જ સંસદનું અસલી કામ છે

સંસદ માત્ર એવી જગ્યા નથી જ્યાં તે સમયની સરકાર પોતાની ઇચ્છા મુજબ ઝડપથી કાયદો બનાવી શકે. સંસદ એ પણ સુનિશ્ચિત કરવાની જગ્યા છે કે જ્યારે દેશ માટે કોઈ મોટો ફેરફાર કરવામાં આવે ત્યારે પહેલાં એ જોવામાં આવે કે દેશના પૂરતા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા પૂરતા લોકો ખરેખર તે ફેરફાર સાથે સહમત છે કે નહીં.

સરકાર ચૂંટણી જીતી શકે છે. પરંતુ તેનો આપમેળે એવો અર્થ થતો નથી કે દેશને કઈ રીતે બદલવો જોઈએ તે અંગે દરેક પ્રશ્નમાં અંતિમ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર તેને મળી ગયો છે. આથી, આગલી વખતે જ્યારે કોઈ સમાચાર અહેવાલમાં લખેલું હોય કે કોઈ બિલ “બહુમતીના સમર્થન છતાં નિષ્ફળ ગયું”, ત્યારે તેને વ્યવસ્થાની ખામી સમજવાની જરૂર નથી.

ઘણી વખત આ જ વ્યવસ્થાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કામ હોય છે. દેશના સામાન્ય નિયમો માટે બહુમતી પૂરતી હોઈ શકે છે. પરંતુ દેશના સૌથી મૂળભૂત નિયમોમાં ફેરફાર કરવા માટે બંધારણ આપણાથી કંઈક વધુ માંગે છે. તે વધુ વ્યાપક સહમતિ માંગે છે અને કદાચ આ જ કારણ છે કે આપણને સંસદની જરૂર છે.

આ પણ વાંચો, ભારતના રાજ્યો એકબીજાથી આટલા અલગ કેમ? જાણો 565 રજવાડાંઓથી લઈને અખંડ ભારત બનવા સુધીની વાર્તા