ભારતના રાજ્યો એકબીજાથી આટલા અલગ કેમ? જાણો 565 રજવાડાંઓથી લઈને અખંડ ભારત બનવા સુધીની વાર્તા

1947માં જ્યારે ભારત સ્વાતંત્ર્ય થયું, ત્યારે એવું નહોતું કે એક જ દેશે એક સવારે આંખો ખોલી હોય. તે સમયે ભારતની અંદર સેંકડો નાનાં-નાનાં રજવાડાં અને અલગ-અલગ પ્રદેશો હતા, જે પોતાની દુનિયામાં જીવતા હતા. આજે આપણે ભારતને એક દેશ તરીકે ઓળખીએ છીએ, પરંતુ તે સમયે ભારત એકસરખો પ્રદેશ નહોતો. તે સેંકડો અલગ-અલગ ભાગોથી બનેલો હતો.

તે સમયે ભારતમાં 565 રજવાડાં હતાં. દરેક રજવાડાના પોતાના રાજા, રાણી, નિયમો, વ્યવસ્થા અને પોતાની રીતે કામ કરવાની સ્વતંત્રતા હતી. આ રજવાડાં ભારતની લગભગ અડધી જમીન પર ફેલાયેલાં હતાં. તેમાંથી કોઈ પણ બ્રિટિશ ભારતનો સીધો ભાગ નહોતું. તેઓ પોતાની નાનકડી દુનિયામાં અલગ હતાં, જાણે એકબીજાની બાજુમાં આવેલી 565 નાની-નાની દુનિયા હોય.

રજવાડાંને ભારત સાથે જોડવાનું કામ

સ્વાતંત્ર્ય પછીના બે વર્ષ દરમિયાન સરદાર પટેલે અધિકારી વી. પી. મેનનની મદદથી આ તમામ રજવાડાંને એક ભારત સાથે જોડવાનું મુશ્કેલ કામ કર્યું. આ કામ સરળ નહોતું. દરેક રાજાને અલગ-અલગ રીતે સમજાવવો પડ્યો. ક્યાંક પ્રેમ અને સમજાવટની ભાષા કામ આવી, તો ક્યાંક કડક વલણ પણ અપનાવવું પડ્યું.

હૈદરાબાદ લાંબા સમય સુધી ભારતમાં જોડાવા તૈયાર થયું નહોતું

કેટલાક રાજાઓએ થોડા જ દિવસોમાં ભારત સાથે જોડાવાનો નિર્ણય લીધો. ત્રાવણકોર નામના એક રજવાડાએ થોડા સમય માટે સ્વતંત્ર રહેવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ બાદમાં તેણે પોતાનો નિર્ણય બદલીને ભારતમાં જોડાવાનું સ્વીકાર્યું. જૂનાગઢે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જ્યારે ત્યાંની મોટાભાગની વસ્તી હિન્દુ હતી. બાદમાં આ નિર્ણય બદલાયો.

હૈદરાબાદ, જે તે સમયે સૌથી ધનિક અને પોતાની વાત પર અડગ રહેનારા રજવાડાંમાંથી એક હતું, લાંબા સમય સુધી ભારતમાં જોડાવા તૈયાર થયું નહોતું. આખરે 1948માં ભારતીય સેનાને ત્યાં કાર્યવાહી કરવી પડી. 1950 સુધીમાં લગભગ તમામ 565 રજવાડાં ભારતનો ભાગ બની ચૂક્યાં હતાં. પરંતુ આ વાર્તાનો એક ભાગ એવો છે, જે આજે પણ આપણા જીવનને અસર કરે છે.

દરેક પ્રદેશની શરૂઆત એકસરખી નહોતી.

ઉદાહરણ તરીખે કેરળ. આજનું કેરળ જે જૂના રાજ્યમાંથી વિકસ્યું, તેનું નામ ત્યારે ત્રાવણકોર હતું. સ્વાતંત્ર્ય પહેલાં જ ત્યાં શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે કામ શરૂ થઈ ગયું હતું. ત્યાંના શાસકોએ શિક્ષણને મહત્વ આપ્યું હતું, તે સમયે જ્યારે દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં શિક્ષણ હજી સામાન્ય લોકોના જીવનનો હિસ્સો બન્યું નહોતું.

છોકરીઓના શિક્ષણની શરૂઆત પણ ત્યાં અન્ય ઘણા વિસ્તારોની સરખામણીએ ઘણી વહેલી થઈ હતી. જ્યારે ત્રાવણકોર ભારતનો ભાગ બન્યું અને આગળ જતાં કેરળનું નિર્માણ થયું, ત્યારે આ જૂની શરૂઆત અટકી નહોતી. તે કેરળ માટે શરૂઆતથી જ એક વધારાનો ફાયદો બની ગઈ.

દરેક રજવાડાની વાર્તા અલગ હતી

અન્ય રજવાડાંમાં પરિસ્થિતિ અલગ હતી. કોઈ રાજાએ અન્ય બાબતોને વધુ મહત્વ આપ્યું હતું. કોઈ રાજા પાસે સાધનો ઓછા હતાં, તેથી ત્યાં ઓછી શાળાઓ બની. જે વિસ્તારો પર અંગ્રેજોનું સીધું શાસન હતું, ત્યાં પણ સ્થિતિ દરેક જગ્યાએ એકસરખી નહોતી.

અંગ્રેજોની પ્રાથમિકતા સ્થાનિક બાળકો માટે શાળાઓ બનાવવાની નહીં, પરંતુ મહેસૂલ વસૂલવા અને માલસામાનને બંદરો સુધી પહોંચાડવાની વધુ હતી. આથી, જ્યારે 1950માં આ તમામ અલગ-અલગ ભાગો મળીને ભારત બન્યું, ત્યારે તેઓ એક જ સ્થાનેથી પોતાની યાત્રા શરૂ કરી રહ્યા નહોતા. કેટલાક રાજ્યો પહેલેથી જ આગળ હતાં, જ્યારે કેટલાક રાજ્યો પાછળ હતાં.

આ તફાવત તે રાજ્યોમાં પાછળથી જન્મેલા લોકોના કારણે નહોતો. તે એવા નિર્ણયોનું પરિણામ હતું, જે તેમના જન્મ પહેલાં ઘણા વર્ષો અગાઉ તેમના શાસકો અને વ્યવસ્થાઓએ લીધા હતા. આજે આ રાજ્યોમાં રહેતા લોકોનો તે જૂના નિર્ણયો સાથે કોઈ સંબંધ નહોતો.

જૂની અસમાનતાની અસર આજે પણ જોવા મળે છે

આજે પણ ભારતમાં આ જૂની વાર્તાની અસર જોવા મળે છે. જે રાજ્યોએ શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે પહેલેથી જ થોડી પ્રગતિ કરી લીધી હતી, જેમ કે કેરળ, તે મોટા પ્રમાણમાં આગળ રહ્યું. જે રાજ્યોની શરૂઆત પાછળથી થઈ હતી, તેમને આગળ આવવા માટે અનેક દાયકાઓ સુધી મહેનત કરવી પડી. જ્યારે ભારતનું બંધારણ પણ બન્યું નહોતું, ત્યારે જ તેમની સામે આ ખામી અસ્તિત્વમાં આવી ગઈ હતી.

આનો અર્થ એ નથી કે આજે રાજ્યો વચ્ચે જે તફાવત છે, તેની સંપૂર્ણ જવાબદારી માત્ર ઇતિહાસની જ છે. 1950 પછી દરેક રાજ્યની સરકારે પોતાના નિર્ણયો લીધા. કેટલાક નિર્ણયો સારા રહ્યા, તો કેટલાક સારા ન રહ્યા. આ નિર્ણયોની પણ આજના ભારત પર મોટી અસર છે.

પરંતુ એ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે ભારતનાં તમામ રાજ્યોની યાત્રા એક જ સ્થાનેથી શરૂ થઈ નહોતી. કેટલાક રાજ્યો પાસે શરૂઆતથી જ થોડાં પગલાં આગળ રહેવાની સુવિધા હતી, જ્યારે કેટલાક રાજ્યોને શરૂઆતથી જ થોડાં પગલાં પાછળથી ચાલવું પડ્યું.

આ પણ વાંચો, ભારત રાજ્યનો નકશો બદલી શકે, પણ કોઈ રાજ્ય દેશ ન તોડી શકે! જાણો બંધારણના કયા એક જ શબ્દમાં છુપાયેલી છે ભારતની અખંડ તાકાત