ભારતીય રેલવેમાં, ટ્રેન નંબર માત્ર એક ઓળખ નથી, પરંતુ એક ‘કોડ’ છે. ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતા મુસાફરોને તે કદાચ એક સામાન્ય નંબર જેવો જ લાગી શકે છે, પરંતુ ભારતીય રેલવે માટે તેનું ઘણું મહત્વ છે, કારણ કે તે નંબર જ, ટ્રેન વિશેની વિસ્તૃત માહિતી પૂરી પાડે છે. જો તમે ટ્રેન નંબરના આધારે તે ટ્રેન વિશે વધુ જાણવા માંગતા હો, તો તેની કોડિંગ સિસ્ટમને સમજવી જરૂરી છે.

ભારતીય રેલવે તેની દરેક ટ્રેનને 5 અંકનો નંબર આપે છે. આ નંબર ટ્રેનની શ્રેણી, તે ક્યાંથી શરૂ થાય છે અને તે કઈ દિશામાં મુસાફરી કરી રહી છે તે દર્શાવે છે. ટ્રેન નંબર દ્વારા તમે શું જાણી શકો છો, તે અહીં આપેલું છે.

ટ્રેનને કેવી રીતે ઓળખવી:

0 : જો કોઈ નંબર આ અંકથી શરૂ થાય છે, તો તેનો અર્થ છે કે તે એક ‘સ્પેશિયલ’ (વિશેષ) ટ્રેન છે. આ નંબરની ટ્રેન ખાસ કરીને તહેવારો, રજાઓ અથવા મુસાફરોની વધુ માંગ હોય તેવા સમયગાળા દરમિયાન ચલાવવામાં આવે છે.

1 અને 2 : આ અંકો લાંબા અંતરની મેલ / એક્સપ્રેસ ટ્રેનો માટે વપરાય છે, જેમાં રાજધાની, શતાબ્દી, દુરંતો, ગરીબ રથ અને વંદે ભારત જેવી સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

3 : કોલકાતાની સબર્બન (ઉપનગરીય) ટ્રેનો આ અંકથી શરૂ થાય છે.

4 : દિલ્હી અને ચેન્નાઈ જેવા અન્ય મહાનગરોની સબર્બન ટ્રેનો 4 અંકથી શરૂ થાય છે.

5 : પેસેન્જર ટ્રેનોના નંબર સામાન્ય રીતે 5 અંકથી શરૂ થાય છે.

6 : 6 અંક MEMU (મેઈનલાઈન ઈલેક્ટ્રિક મલ્ટીપલ યુનિટ) ટ્રેનો માટે આરક્ષિત છે.

7 : 7 અંકનો ઉપયોગ DEMU (ડીઝલ ઈલેક્ટ્રિક મલ્ટીપલ યુનિટ) અને તેના જેવી અન્ય રેલ સેવાઓ માટે થાય છે.

9 : મુંબઈની સબર્બન (લોકલ) ટ્રેનો 9 અંકથી શરૂ થાય છે.

સુપરફાસ્ટ ટ્રેનોની ઓળખ

લાંબા અંતરની ટ્રેનોમાં પણ વિવિધ પ્રકારો હોય છે. સામાન્ય રીતે, 12xxx અને 22xxx શ્રેણીના નંબર ધરાવતી ટ્રેનો ‘સુપરફાસ્ટ’ શ્રેણીમાં આવે છે, જ્યારે અન્ય મેલ / એક્સપ્રેસ ટ્રેનો (1xxxx શ્રેણીમાં) અલગ શ્રેણીમાં આવે છે. પ્રીમિયમ ટ્રેનો પણ ઘણીવાર આ સુપરફાસ્ટ વર્ગીકરણ હેઠળ જ આવે છે.

12301 શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે ?

12301 એ હાવડા રાજધાની એક્સપ્રેસનો નંબર છે, જે હાવડાથી નવી દિલ્હી વચ્ચે દોડે છે. તે દેશની પ્રથમ રાજધાની એક્સપ્રેસ હતી, જેની શરૂઆત 1969માં કરવામાં આવી હતી. આ કારણોસર, 12301 ને મુખ્ય કે આદર્શ રાજધાની ટ્રેન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે, એ નોંધવું જોઈએ કે તમામ રાજધાની ટ્રેનોના નંબર 123xx શ્રેણીમાં હોતા નથી; ઉદાહરણ તરીકે, મુંબઈ રાજધાની એક્સપ્રેસનો નંબર 12951 છે.

‘અપ’ (Up) અને ‘ડાઉન’ (Down) દિશાઓ માટેના નંબર

એક જ રૂટ પર વિરુદ્ધ દિશાઓમાં દોડતી ટ્રેનોના નંબર સામાન્ય રીતે ક્રમિક (એકબીજાની નજીકના) હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, 12301 હાવડાથી દિલ્હી જાય છે, જ્યારે તેની પરત આવતી ટ્રેનનો નંબર 12302 છે. આમાં એક નંબર એકી (odd) અને બીજો બેકી (even) હોય છે, જેનાથી મુસાફરીની દિશા ઓળખવી સરળ બને છે.

રેલવે ઝોનની ઓળખ

ટ્રેન નંબરના શરૂઆતના અંકો તે કયા રેલવે ઝોન (અથવા ઝોનના સમૂહ) સાથે સંબંધિત છે તે દર્શાવે છે. પરિણામે, એક જ ઝોનની ઘણી ટ્રેનોના નંબર સમાન દેખાઈ શકે છે. જોકે, ચોક્કસ ઝોન જાણવા માટે અધિકૃત યાદી તપાસવી સૌથી યોગ્ય રહે છે.

અગાઉ ચાર અંકના નંબર શા માટે હતા?

વર્ષ 2010માં, રેલવેએ ટ્રેનો માટે પાંચ અંકની નંબરિંગ સિસ્ટમ અપનાવી; તે પહેલાં, ટ્રેનોની ઓળખ ચાર અંકના નંબર દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. આ ફેરફાર ટ્રેનોની વધતી જતી સંખ્યાને સમાવવા અને વિવિધ સેવા શ્રેણીઓ વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત કરવા માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો.

મુસાફરો માટેના ફાયદા

ટિકિટ બુક કરતી વખતે ટ્રેન નંબર જોઈને, મુસાફરો સરળતાથી જાણી શકે છે કે ટ્રેન રાજધાની છે, સુપરફાસ્ટ સેવા છે, મેલ ટ્રેન છે કે પેસેન્જર ટ્રેન છે. આનાથી ભાડું, નિર્ધારિત સ્ટોપેજની સંખ્યા અને મુસાફરીનો કુલ સમય કેટલો હશે તેનો પણ અંદાજ મેળવવામાં મદદ મળે છે. રેલવે બુકિંગ કરવા, ટ્રેનની વર્તમાન સ્થિતિ તપાસવા અને પૂછપરછ કરવા માટે આ ચોક્કસ નંબરોનો ઉપયોગ કરે છે. તેથી, મુસાફરી શરૂ કરતા પહેલા સાચા નંબરો નોંધી લેવા હંમેશા હિતાવહ છે.

રેલવે મંત્રાલયની કંપનીમાં આસિસ્ટન્ટ મેનેજરની 27 જગ્યાઓ પર બમ્પર ભરતી! એન્જિનિયરો માટે નોકરી મેળવવાની ઉત્તમ તક