ભૂખથી 10,00,000 લોકોના મોત, લોકો ઘાસ ખાવા થયા હતા મજબૂર…રાજસ્થાનના છપ્પનિયા દુકાળની દર્દનાક કહાની

આજથી 125 વર્ષ પહેલા રાજસ્થાનના ઈતિહાસમાં સૌથી ગંભીર દુકાળ વર્ષ 1899માં પડ્યો હતો. તે વિક્રમ સંવત 1956નું વર્ષ હોવાને કારણે તેને ‘છપ્પનિયો દુકાળ’ કહેવામાં આવે છે. વિશ્વ આ દુકાળને ‘ધ ગ્રેટ ઈન્ડિયન ફેમીન 1899’ તરીકે ઓળખે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દુકાળ દરમિયાન રાજસ્થાનના લગભગ 10 લાખ લોકો ભૂખમરાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ દુકાળની ભયાનકતા આજે પણ લોકગીતો અને લોકજીવનમાં વર્ણવવામાં આવે છે. 1908માં ઈમ્પીરીયલ ગેઝેટિયર ઓફ ઈન્ડિયામાં પ્રકાશિત થયેલા એક અંદાજ મુજબ, આ દુકાળને કારણે એકલા બ્રિટિશ ઈન્ડિયામાં એટલે કે અંગ્રેજો દ્વારા સીધા શાસિત પ્રદેશોમાં 10 લાખ લોકો ભૂખમરો અને સંબંધિત રોગોને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા. કેટલાક ઈતિહાસકારો માને છે કે આ આંકડો રાજસ્થાનની કુલ વસ્તીના લગભગ 25 ટકા એટલે કે 40 થી 45 લાખ સુધી પહોંચી ગયો હતો. આમાં તે સમયના રજવાડાઓમાં આ દુકાળના કારણે મૃત્યુ પામેલા લોકોની સંખ્યાનો સમાવેશ થતો નથી. ત્યારે આ લેખમાં ઈતિહાસના સૌથી કષ્ટદાયક સમય એવા છપ્પનિયા દુકાળની કહાની વિશે જાણીશું. છપ્પનિયા દુકાળની...