N95 vs Surgical Mask: પ્રદૂષણમાં કયો માસ્ક કરશે રક્ષણ ? N95 ખરીદતાં પહેલાં બાળકો માટે પણ જાણી લો આ જરૂરી બાબતો
શિયાળામાં વધતા વાયુ પ્રદૂષણ અને PM2.5 ના જોખમ વચ્ચે યોગ્ય માસ્ક પસંદ કરવો ખૂબ જરૂરી છે. સર્જિકલ માસ્ક કે N95 માંથી કયો વધુ અસરકારક છે અને બાળકો માટે માસ્ક ખરીદતી વખતે કઈ સાવચેતી રાખવી તે વિગતવાર જાણો.
શિયાળામાં હવાની ગુણવત્તા બગડવાની સાથે પ્રદૂષણની સમસ્યા પણ વધવા લાગે છે. રસ્તા પર વાહનોનો ધુમાડો, બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓથી ઊડતી ધૂળ અને પરાળી સળગાવવાથી પેદા થતો ધુમાડો હવામાં અત્યંત ઝીણા રજકણોનું પ્રમાણ વધારી દે છે. આવી હવામાં બહાર નીકળવાથી આંખોમાં બળતરા, ખાંસી અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. આવા સમયે માસ્ક પહેરવો ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે, પરંતુ દરેક પ્રકારનો માસ્ક પ્રદૂષણથી બચાવવામાં એકસરખો અસરકારક હોતો નથી. તેથી એ સમજવું જરૂરી છે કે PM2.5 શું છે અને તેનાથી બચવા માટે કેવા પ્રકારનો માસ્ક પસંદ કરવો જોઈએ.
હવામાં રહેલા ધૂળ, ધુમાડા અને અન્ય ઝીણા રજકણોને પાર્ટિક્યુલેટ મેટર એટલે કે PM કહેવામાં આવે છે. PM10 ની તુલનામાં PM2.5 ના રજકણો અત્યંત નાના હોય છે. આટલા બારીક હોવાને કારણે તે શ્વાસ મારફતે સીધા ફેફસાંના ઊંડાણ સુધી પહોંચી શકે છે. લાંબા સમય સુધી આવા પ્રદૂષિત વાતાવરણમાં રહેવાથી ફેફસાં અને હૃદય સંબંધી ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધી જાય છે. અસ્થમા કે શ્વાસની અન્ય તકલીફો ધરાવતા દર્દીઓએ ખાસ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
પ્રદૂષણથી બચવા માટે કયો માસ્ક પસંદ કરવો?
- સર્જિકલ માસ્ક: હોસ્પિટલોમાં વપરાતા 3 પડવાળા (થ્રી-પ્લાય) સર્જિકલ માસ્ક સામાન્ય રીતે છીંક કે ખાંસીના ડ્રોપલેટ્સને રોકવા માટે હોય છે. પરંતુ તે હવામાં ભળેલા PM2.5 જેવા અતિ સૂક્ષ્મ રજકણો સામે રક્ષણ આપવા માટે ભરોસાપાત્ર વિકલ્પ નથી, કારણ કે તેની કિનારીઓ ચહેરા સાથે ચુસ્ત રીતે ચોંટતી નથી અને બાજુમાંથી હવા અંદર પ્રવેશી શકે છે.
- N95 માસ્ક: પ્રદૂષિત વાતાવરણમાં યોગ્ય રીતે ફિટ બેસતો N95 માસ્ક સૌથી શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ સાબિત થઈ શકે છે. તે નિર્ધારિત માપદંડો હેઠળ હવામાં રહેલા ઓછામાં ઓછા 95 ટકા બારીક રજકણોને ફિલ્ટર કરે છે. જોકે તેનો ફાયદો ત્યારે જ મળે છે જ્યારે માસ્ક નાક, મોં અને દાઢી પર સંપૂર્ણપણે ફિટ બેસે અને કિનારીઓમાંથી હવાનું લીકેજ ન થતું હોય.
- N99 અને N100 માસ્ક: આ માસ્કની ફિલ્ટર ક્ષમતા અનુક્રમે ઓછામાં ઓછી 99 ટકા અને 99.97 ટકા હોય છે. પરંતુ વધુ ફિલ્ટર ક્ષમતાનો અર્થ એ નથી કે તે દરેક વ્યક્તિ માટે અનુકૂળ જ હશે. આવા ગાઢ માસ્ક પહેરવાથી કેટલાક લોકોને શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. તેથી માસ્ક પસંદ કરતી વખતે તેની ફિટિંગ, સરળ શ્વાસોચ્છવાસ અને ઉપયોગની સૂચનાઓનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
માસ્કનો ઉપયોગ કેટલા સમય સુધી કરવો?
દરેક માસ્કના ઉપયોગની મુદત અલગ-અલગ હોય છે. ડિસ્પોઝેબલ માસ્કને ધોઈને ફરીથી વાપરવા જોઈએ નહીં. N95 જેવા ડિસ્પોઝેબલ રેસ્પિરેટર પણ પાણીથી ધોવા માટે બનેલા હોતા નથી. ઉત્પાદકની સૂચના મુજબ તેને સમયસર બદલી નાખવા જોઈએ. જો માસ્ક ભીનો થઈ જાય, ગંદો થાય, ક્ષતિગ્રસ્ત બને કે ઢીલો પડી જાય અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવા લાગે, તો તરત જ નવો માસ્ક વાપરવો જોઈએ.
બાળકો માટે માસ્ક ખરીદતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?
બાળકોના ફેફસાં વિકાસના તબક્કામાં હોવાથી તેમને પ્રદૂષણથી બચાવવા ખૂબ જરૂરી છે. પરંતુ તેમના માટે માસ્ક પસંદ કરતી વખતે માત્ર ફિલ્ટરિંગ પૂરતું નથી. માસ્ક બાળક અનુસાર યોગ્ય સાઇઝનો હોવો જોઈએ, જેથી નાક અને દાઢી પાસે કોઈ ખુલ્લી જગ્યા ન રહે.
બાળકો માટે ખાસ ડિઝાઈન કરાયેલા N95 રેસ્પિરેટર ઉપલબ્ધ હોય છે, પરંતુ ખરીદતાં પહેલાં તેની ગુણવત્તા અને ફિટિંગ ચકાસી લેવી જરૂરી છે. મોટા લોકોનો માસ્ક બાળકના ચહેરા પર ઢીલો પડે છે, જેનાથી પ્રદૂષિત હવા સીધી અંદર જાય છે. 2 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને માસ્ક ન પહેરાવવો જોઈએ. નાના બાળકોને પ્રદૂષણથી બચાવવા માટે વધુ પડતા ખરાબ હવાવાળા દિવસોમાં બહાર લઈ જવાનું ટાળવું જોઈએ.
પ્રદૂષણથી બચવા માટે આ ઉપાયો પણ અપનાવો:
માસ્ક ઉપરાંત કેટલીક દૈનિક ટેવો પણ રક્ષણ આપી શકે છે. જ્યારે હવાની ગુણવત્તા અત્યંત ખરાબ હોય ત્યારે બહાર કસરત કરવાનું કે લાંબો સમય ખુલ્લા વાતાવરણમાં રહેવાનું ટાળો. ઘરના બારી-બારણાં યોગ્ય સમયે બંધ રાખો અને ઘરની અંદર ધૂમ્રપાન ન કરો. શક્ય હોય તો બહાર નીકળતાં પહેલાં તમારા વિસ્તારનો એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ચકાસીને જ પ્લાનિંગ કરો.
