પિતાની બદલીના કારણે 2 વર્ષ ગુજરાત બહાર રહેવાથી 10 વર્ષનો ડોમિસાઇલ નિયમ નહીં તૂટે: ગુજરાત હાઇકોર્ટે
પિતાની તમિલનાડુ બદલી થતાં 2 વર્ષ ગુજરાત બહાર રહેલી વિદ્યાર્થીનીની ડોમિસાઇલ અરજી ફગાવી દેવાઈ હતી. ગુજરાત હાઇકોર્ટે આ નિર્ણય રદ કરીને સત્તાવાળાઓને તુરંત ડોમિસાઇલ સર્ટિફિકેટ કાઢી આપવાનો આદેશ આપ્યો છે.
ગુજરાત હાઇકોર્ટે એક વિદ્યાર્થીનીની અરજી મંજૂર કરતા ડોમિસાઇલ સર્ટિફિકેટ કાઢી આપવાનો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે ઠેરવ્યું છે કે પિતાની બદલીના કારણે ચેન્નઈ ખાતે રહેવું પડ્યું હોવાના કારણે 10 વર્ષના સતત રહેઠાણના નિયમમાં ભંગ થયો હોવાનું માની શકાય નહીં, જ્યારે વિદ્યાર્થીનીએ કેજીથી ધોરણ 12 સુધીનો મોટાભાગનો અભ્યાસ ગુજરાતમાં જ કર્યો હોય. ગુજરાત હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ડોમિસાઇલ પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે જરૂરી 10 વર્ષના સતત રહેઠાણની ગણતરી કરતી વખતે, પિતાની બદલીના કારણે વિદ્યાર્થીનું 2 વર્ષ માટે ગુજરાત બહાર રહેવું એ સતત રહેઠાણના નિયમમાં ભંગ ગણી શકાય નહીં.
હાઇકોર્ટ એક એવી વિદ્યાર્થીનીની અરજી પર સુનાવણી કરી રહી હતી જેની ગુજરાત ડોમિસાઇલ સર્ટિફિકેટ માટેની અરજી એવા આધારે ફગાવી દેવામાં આવી હતી કે તે રાજ્યમાં સતત 10 વર્ષથી રહી નથી. જોકે, આ વિદ્યાર્થીનીએ નર્સરીથી ધોરણ 4 સુધી અને ત્યારબાદ ચેન્નઈથી પાછા આવ્યા પછી ધોરણ 7 થી ધોરણ 12 સુધીનો અભ્યાસ ગુજરાતમાં જ કર્યો હતો.
જસ્ટિસ નિરઝર એસ. દેસાઈની ખંડપીઠે સર્ટિફિકેટ કાઢી આપવાનો નિર્દેશ આપતાં અવલોકન કર્યું હતું કે, બે વર્ષના સમયગાળાને બાદ કરતાં અરજદારે કેજીથી લઈને ધોરણ 12 સુધીનું શિક્ષણ ગુજરાત રાજ્યની વિવિધ શાળાઓમાં મેળવ્યું છે. અરજદારે તેના પિતાની બદલીના કારણે જ ચેન્નઈ, તમિલનાડુમાં 2 વર્ષ રહેવું અને ભણવું પડ્યું હતું, અને માત્ર આ બદલીના કારણે જ 10 વર્ષના સતત સમયગાળામાં ભંગ ઊભો થયો હતો.
ખંડપીઠે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, જ્યારે કોઈ વિદ્યાર્થી અભ્યાસ અર્થે રાજ્ય બહાર જાય છે અને ત્યારબાદ પોતાના કાયમી રહેઠાણના રાજ્યમાં પાછા ફરીને આગળનો અભ્યાસ ચાલુ રાખે છે, ત્યારે રાજ્ય બહાર વિતાવેલા સમયગાળાને ગુજરાત રાજ્યમાં 10 વર્ષના લઘુત્તમ સતત રોકાણની ગણતરીમાંથી બાકાત રાખી શકાય નહીં.
શું છે કેસ
અરજદારનો જન્મ મુંબઈમાં થયો હતો, પરંતુ તેના જન્મના વર્ષે જ તેના પિતાનું પોસ્ટિંગ ગુજરાતમાં થયું હતું. તેણે પોતાનું શાળાકીય શિક્ષણ ગુજરાતમાં શરૂ કર્યું અને ધોરણ 4 સુધી અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેના પિતાની 2 વર્ષ માટે ચેન્નઈ બદલી થઈ, જેના પછી પરિવાર પાછો ગુજરાત આવી ગયો અને તેણે અમદાવાદમાં ધોરણ 7 થી ધોરણ 12 સુધીનો અભ્યાસ પૂરો કર્યો. NEET મારફતે મેડિકલ પ્રવેશ સહિતના કોર્સ માટે અરજી કર્યા પછી, તેણે સ્થાનિક ડોમિસાઇલ લાભો મેળવવા માટે ડોમિસાઇલ સર્ટિફિકેટ માંગ્યું હતું. પરંતુ તે 10 વર્ષથી સતત ગુજરાતની નિવાસી ન હોવાના નામે સર્ટિફિકેટ આપવાનો ઇનકાર કરાયો હતો.
અરજદારે દલીલ કરી હતી કે તેણે પોતાના 18 વર્ષમાંથી 16 વર્ષ ગુજરાતમાં વિતાવ્યા છે અને ચેન્નઈમાં 2 વર્ષનું રોકાણ માત્ર તેના પિતાની બદલીના કારણે હતું. તેણે મુસ્કાન સુનિલકાંત તિવારી (2018), તિલકકુમાર વિજયકુમાર મિશ્રા (2024) અને અમન રમેશ પંજીયાર (2025) ના ચુકાદાઓનો હવાલો આપ્યો હતો, જેમાં ગુજરાતમાંથી અસ્થાયી ગેરહાજરી અંગે આવી જ બાબતો ધ્યાને લેવાઈ હતી. રાજ્ય સરકારે ડોમિસાઇલ પ્રમાણપત્રો માટેના સરકારી પરિપત્રનો હવાલો આપી અરજીનો વિરોધ કર્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે ગુજરાતમાં સતત 10 વર્ષનું રોકાણ ફરજિયાત છે.
કોર્ટનું અવલોકન
- કોર્ટે મુસ્કાન સુનિલકાંત તિવારી (2018) ના કેસ પર ભરોસો મૂક્યો હતો, જેમાં સમાન ખંડપીઠે ડોમિસાઇલ ખ્યાલની તપાસ કરી હતી અને ઠેરવ્યું હતું કે ડોમિસાઇલ રહેઠાણ સાથે જોડાયેલું છે, પરંતુ તેનો અર્થ હંમેશાં અવિરત ભૌતિક હાજરી હોવો જરૂરી નથી.
- અગાઉની ખંડપીઠે અવલોકન કર્યું હતું કે નિયમોમાં સમાવિષ્ટ ‘ડોમિસાઇલ’ શબ્દનો એકમાત્ર અર્થ ચોક્કસ પ્રકારનું રહેઠાણ કરી શકાય. આ રહેઠાણ સતત હોવું જરૂરી નથી, પરંતુ તે અનિશ્ચિત હોવું જોઈએ, માત્ર ક્ષણિક નહીં.
- કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું હતું કે જ્યારે નિયમોમાં વધારાની જરૂરિયાતો નિર્ધારિત કરવામાં આવી ન હોય, ત્યારે રાજ્ય સરકાર પરિપત્રો કે વહીવટી સૂચનાઓ દ્વારા તેને ઉમેરી શકે નહીં.
- કોર્ટે અગાઉના તારણનો આશરો લીધો હતો કે વિદ્યાર્થીનું અભ્યાસ માટે ગુજરાત બહાર જવું અને પાછા કાયમી રહેઠાણના રાજ્યમાં આવીને આગળનો અભ્યાસ કરવો, તે સમયગાળાને 10 વર્ષના સતત રોકાણમાંથી બાકાત રાખવા માટે વાપરી શકાય નહીં.
- આ જ સિદ્ધાંત લાગુ કરતાં કોર્ટે જણાવ્યું કે અરજદારનું ચેન્નઈમાં 2 વર્ષનું રોકાણ એ સ્વેચ્છાએ ગુજરાતનું રહેઠાણ છોડવું નહોતું, પરંતુ તેના પિતાની બદલીનું પરિણામ હતું.
કોર્ટે ઠેરવ્યું કે રાજ્ય સરકાર એવા કોઈ અલગ તથ્યો રજૂ કરી શકી નથી જેનાથી હાઇકોર્ટના અગાઉના ચુકાદાઓથી અલગ નિર્ણય લઈ શકાય. અરજદારે તેના જીવનનો મોટાભાગનો સમય ગુજરાતમાં અભ્યાસ કર્યો છે અને માત્ર પિતાની બદલીના કારણે જ ભંગ પડ્યો હોવાથી, તેની ડોમિસાઇલ અરજી ફગાવી દેવાનો નિર્ણય ટકી શકે નહીં.
કોર્ટે અંતમાં તારણ આપ્યું કે, વર્તમાન કેસમાં અરજદારને માત્ર તેના પિતાની બદલીના કારણે 2 વર્ષ માટે ગુજરાત રાજ્ય બહાર રહેવાની ફરજ પડી હતી. તેથી, અગાઉના ચુકાદાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, 10 વર્ષના સતત રહેઠાણની ગણતરી કરતી વખતે આ સમયગાળાને ભંગ ગણવો વાજબી રહેશે નહીં.
કોર્ટે અરજી ફગાવી દેવાનો આદેશ રદ કર્યો હતો અને સંબંધિત સત્તાધિકારીને તુરંત, બની શકે તો એક અઠવાડિયાની અંદર અને કોઈપણ સંજોગોમાં 30 જુલાઈ 2026 થી મોડું કર્યા વિના અરજદારને ડોમિસાઇલ સર્ટિફિકેટ કાઢી આપવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ સાથે જ અરજી મંજૂર કરવામાં આવી હતી.
