રિવોલ્વરનું લાયસન્સ વેચી શકાય છે? ‘બીજાના નામે ટ્રાન્સફર’ અંગે કાયદો શું કહે છે, જાણો આખી હકીકત
રિવોલ્વરનું લાયસન્સ વ્યક્તિગત હોવાથી સીધું ટ્રાન્સફર કરી શકાતું નથી. જોકે, કાયદેસર પ્રક્રિયા દ્વારા લાયસન્સવાળું હથિયાર વેચી કે ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે. આ માટે Arms Act, 1959 અને Arms Rules, 2016નું પાલન અનિવાર્ય છે. ખાનગી સોદાઓ ગેરકાયદેસર છે. ખરીદનાર પાસે પણ પોતાનું લાયસન્સ હોવું જરૂરી છે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન કાયદાકીય મુશ્કેલી નોતરી શકે છે.
રિવોલ્વરનું લાયસન્સ કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મરજીથી બીજા વ્યક્તિને વેચી કે ટ્રાન્સફર કરી શકે છે કે કેમ, તે અંગે ઘણી વખત મૂંઝવણ રહે છે. મહત્વની વાત એ છે કે હથિયારનું લાયસન્સ વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલું હોય છે અને તેને સામાન્ય મિલકતની જેમ બીજા વ્યક્તિને વેચી શકાય નહીં. એટલે કે એક વ્યક્તિના નામે રહેલું રિવોલ્વર લાયસન્સ સીધું જ બીજા વ્યક્તિના નામે ટ્રાન્સફર કરી દેવાની સામાન્ય જોગવાઈ નથી. હથિયાર રાખવા માટે નવા વ્યક્તિએ કાયદા મુજબ જરૂરી લાયસન્સ મેળવવું પડે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા Arms Act, 1959 અને Arms Rules, 2016 હેઠળ નિયંત્રિત થાય છે.
જો કોઈ લાયસન્સધારક પોતાનું રિવોલ્વર બીજા લાયક વ્યક્તિને વેચવા અથવા ટ્રાન્સફર કરવા માંગે છે, તો તે પણ નિયમિત કાયદાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ જ થઈ શકે છે. Arms Actની કલમ 5 મુજબ હથિયારનું વેચાણ અથવા ટ્રાન્સફર લાયસન્સ અને કાયદામાં નક્કી કરેલી શરતોને આધીન છે. કાયદામાં ચોક્કસ સંજોગોમાં વ્યક્તિને પોતાના કાયદેસર કબજામાં રહેલું હથિયાર એવા અન્ય વ્યક્તિને વેચવા અથવા ટ્રાન્સફર કરવાની મંજૂરી છે, જેને કાયદા મુજબ તે હથિયાર રાખવાનો અધિકાર હોય.
ખાસ કરીને લાયસન્સવાળા ફાયરઆર્મના વેચાણ અથવા ટ્રાન્સફર માટે માત્ર ખરીદનાર અને વેચનાર વચ્ચેનો ખાનગી સોદો પૂરતો નથી. Arms Act મુજબ આવા ટ્રાન્સફર અંગે સંબંધિત District Magistrate અથવા નજીકના પોલીસ સ્ટેશનના અધિકારીને લેખિત જાણ કરવાની જોગવાઈ છે. એટલે કે રિવોલ્વર આપનાર વ્યક્તિએ પોતાની રીતે હથિયાર બીજા વ્યક્તિને સોંપી દેવાને બદલે કાયદામાં નક્કી કરેલી સત્તાવાર પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું જરૂરી બને છે.
બીજી તરફ, જે વ્યક્તિ રિવોલ્વર ખરીદવા અથવા પોતાના કબજામાં લેવા માંગે છે, તે કાયદેસર રીતે હથિયાર રાખવા માટે પાત્ર હોવી જરૂરી છે. Arms Actમાં ચોક્કસ વ્યક્તિઓને હથિયાર મેળવવા અથવા રાખવા પર પ્રતિબંધો મૂકવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, કાયદામાં 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની વ્યક્તિ માટે ફાયરઆર્મ મેળવવા અથવા રાખવા અંગે પ્રતિબંધ છે. આ ઉપરાંત કેટલાક ગુનાહિત રેકોર્ડ અથવા કાયદાકીય પરિસ્થિતિ ધરાવતા વ્યક્તિઓ માટે પણ નિયંત્રણો લાગુ પડે છે.
એટલે અહીં એક મહત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે રિવોલ્વરનું લાયસન્સ વેચાતું નથી, પરંતુ કાયદેસર પ્રક્રિયા હેઠળ લાયસન્સવાળું હથિયાર ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે. નવા વ્યક્તિના નામે હથિયાર રાખવા માટે તેની પોતાની લાયસન્સિંગ પ્રક્રિયા અને સત્તાધિકારીની મંજૂરી જરૂરી બની શકે છે. Arms Rules, 2016 હેઠળ હથિયારના લાયસન્સ, લાયસન્સિંગ ઓથોરિટી અને તેની શરતો અંગે વિગતવાર નિયમો આપવામાં આવ્યા છે.
કોઈ વ્યક્તિ પાસે રહેલું રિવોલ્વર કાયદેસર રીતે ટ્રાન્સફર કરતી વખતે હથિયારની ઓળખ પણ મહત્વની છે. Arms Actની કલમ 8 મુજબ ઓળખચિહ્ન, મેન્યુફેક્ચરરનું નામ અને નંબર જેવી વિગતો સાથે ચેડાં કરેલા અથવા જરૂરી ઓળખચિહ્ન વગરના ફાયરઆર્મનું વેચાણ કે ટ્રાન્સફર કરી શકાતું નથી. તેથી હથિયારની કાયદેસર ઓળખ અને દસ્તાવેજો પણ ટ્રાન્સફરની પ્રક્રિયામાં મહત્વ ધરાવે છે.
જો લાયસન્સધારકનું મૃત્યુ થાય, તો સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. Arms Rulesમાં વારસાગત રીતે હથિયારના ટ્રાન્સફર અંગે જોગવાઈઓ છે, પરંતુ તેમાં પણ હથિયાર આપોઆપ વારસદારના નામે આવી જતું નથી. વારસદારની પાત્રતા, જરૂરી અરજી અને સંબંધિત લાયસન્સિંગ ઓથોરિટીની કાર્યવાહી જેવી બાબતો મહત્વની બને છે. ગૃહ મંત્રાલયે પણ Arms Rules, 2016 હેઠળ heirloom basis પર arms licence સંબંધિત અરજીઓ અંગે માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે.
આથી સામાન્ય રીતે એવું કહી શકાય કે રિવોલ્વરનું લાયસન્સ “વેચી દેવું” કે પોતાની મરજીથી બીજા વ્યક્તિના નામે “ટ્રાન્સફર કરી દેવું” કાયદેસર રીત નથી. હથિયારનું વેચાણ અથવા ટ્રાન્સફર કરવું હોય તો Arms Act, 1959 અને Arms Rules, 2016 મુજબ સંબંધિત લાયસન્સિંગ ઓથોરિટી તથા પોલીસ/જિલ્લા સત્તાધિકારીઓની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું જરૂરી છે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને ખાનગી રીતે રિવોલ્વર સોંપવાથી કાયદાકીય મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. ચોક્કસ કેસમાં લાગુ પડતી પ્રક્રિયા સ્થાનિક લાયસન્સિંગ ઓથોરિટી અને હાલના નિયમો મુજબ તપાસવી જોઈએ. Photos Credit: Unsplash
