દર વર્ષે કેટલું ‘સોનું’ ખરીદે છે ‘ભારતીયો’ ? જ્વેલરી-ETF-Digital Gold નો આ રહ્યો ‘હિસાબ’
શું ભારતીયોનું સોના પ્રત્યેનું વળગણ હવે ઓછું થઈ રહ્યું છે કે પછી રોકાણની રીત બદલાઈ ગઈ છે? એકબાજુ ઈરાન-અમેરિકાના તણાવ વચ્ચે સોનાના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે, ત્યારે બીજી તરફ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની એક અપીલે આખા દેશને વિચારતા કરી દીધા છે.
ઈરાન-અમેરિકા તણાવ અને વિશ્વમાં વધતી જતી આર્થિક અનિશ્ચિતતાએ ફરી એકવાર સોનાને ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધું છે. ભારતમાં સોનું માત્ર ઘરેણું નથી પણ રોકાણ, સુરક્ષા અને પરંપરાનો મોટો ભાગ માનવામાં આવે છે. જો કે, તાજેતરમાં જ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ લોકોને એક વર્ષ સુધી સોનું ખરીદવાનું ટાળવા અપીલ કરી છે. આની પાછળનું મુખ્ય કારણ ભારતનું વધતું 'ગોલ્ડ ઇમ્પોર્ટ બિલ' છે.
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા સોનાના વપરાશકારોમાં જોડાયેલ છે અને દર વર્ષે અબજો ડોલરનું સોનું વિદેશોમાંથી ખરીદે છે. હવે સવાલ એ છે કે, ભારત કેટલું સોનું આયાત કરે છે? દેશના ઘરોમાં કેટલું સોનું છે? RBI પાસે કેટલું ગોલ્ડ રિઝર્વ છે? ડિજિટલ ગોલ્ડ અને Gold ETFમાં કેટલા પૈસા આવી રહ્યા છે?
નાણાકીય વર્ષ 2026 (FY26) માં ભારતની કુલ આયાત આશરે 775 અબજ ડોલર રહી હતી. આમાં એકલું ગોલ્ડ ઇમ્પોર્ટ 72 અબજ ડોલરનું હતું. ટૂંકમાં, દેશની કુલ આયાતના લગભગ 9.3 ટકા રકમ માત્ર સોનું ખરીદવામાં ખર્ચાઈ હતી. 'સોનું' ભારતની સૌથી મોટી આયાતી પ્રોડક્ટ્સમાંની એક છે. વર્ષ 2026માં સોનાના ભાવે ઘણા નવા રેકોર્ડ બનાવ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ગોલ્ડ પ્રાઇસ 4600 ડોલર પ્રતિ ઔંસને પાર કરી ગઈ છે. ભારતમાં પણ સોનું આશરે ₹1.39 લાખ પ્રતિ 10 ગ્રામ સુધી પહોંચી ગયું છે. ઈરાન-અમેરિકા તણાવ, વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા અને સેફ હેવન (Safe Haven) રોકાણને કારણે લોકો ઝડપથી સોનું ખરીદી રહ્યા છે.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (WGC) ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં સોનાની માંગમાં સતત ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. આંકડા મુજબ, જ્યાં વર્ષ 2024માં દેશમાં કુલ 802.8 ટન સોનાની માંગ નોંધાઈ હતી, ત્યાં વર્ષ 2025માં તે ઘટીને 710.9 ટન પર આવી ગઈ હતી. બજારના નિષ્ણાતોનો અંદાજ છે કે, માંગમાં ઘટાડાનો આ સિલસિલો આગળ પણ ચાલુ રહી શકે છે. રિપોર્ટમાં સંકેત આપવામાં આવ્યો છે કે, વર્ષ 2026માં ભારતમાં સોનાની માંગ વધુ ઘટીને 600 થી 700 ટનની વચ્ચે રહી શકે છે.
એવામાં જ્યાં જ્વેલરીની ખરીદી થોડી ધીમી પડી છે, ત્યાં Gold ETFમાં રોકાણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. વર્ષ 2025માં ભારતીય Gold ETFs માં રેકોર્ડ ₹43 હજાર કરોડનું રોકાણ આવ્યું હતું. સતત 8 મહિના સુધી તેમાં પૈસા આવ્યા હતા. શેરબજારમાં ઉતાર-ચઢાવ અને સોનાના વધતા ભાવને કારણે લોકો ETF ને સુરક્ષિત રોકાણ માની રહ્યા છે. ભારતમાં ડિજિટલ ગોલ્ડ ખરીદવાનો ક્રેઝ પણ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. UPI દ્વારા ડિજિટલ ગોલ્ડની ખરીદી વર્ષ 2025માં લગભગ ત્રણ ગણી વધી ગઈ છે. જાન્યુઆરી 2025માં ડિજિટલ ગોલ્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુ ₹800 કરોડ હતી, જે ડિસેમ્બર સુધી વધીને ₹2100 કરોડ પહોંચી ગઈ હતી. આખા વર્ષમાં આશરે 13.5 ટન ડિજિટલ ગોલ્ડ ખરીદવામાં આવ્યું હતું. ફિનટેક એપ્સ (Fintech Apps) અને સરળ ખરીદી પ્રક્રિયા આનું સૌથી મોટું કારણ માનવામાં આવે છે.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) પાસે પણ રેકોર્ડ ગોલ્ડ રિઝર્વ છે. જો કે, વર્ષ 2025માં RBI એ માત્ર 4 ટન સોનું ખરીદ્યું હતું, જે છેલ્લા 8 વર્ષમાં સૌથી ઓછું રહ્યું હતું. જો કે, RBI નું કુલ ગોલ્ડ રિઝર્વ વધીને 880.2 ટન સુધી પહોંચી ગયું છે. સોનાના વધતા ભાવોને કારણે RBI ના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં સોનાનો હિસ્સો પણ 10 ટકાથી વધીને 16 ટકા થયો છે.
રિપોર્ટ મુજબ, ભારતમાં લગભગ 3 લાખ થી 3.5 લાખ જેટલા નાના-મોટા જ્વેલર્સ છે, જે સોના અને કિંમતી ધાતુઓનો વેપાર કરે છે. ટૂંકમાં, ગોલ્ડ ઈન્ડસ્ટ્રી ભારતની અર્થવ્યવસ્થાનો મોટો ભાગ છે. આ ઈન્ડસ્ટ્રી દેશના GDP માં આશરે 1.3 ટકા યોગદાન આપે છે. સોનું ભારત માટે માત્ર ઘરેણું નથી પણ એક મોટી આર્થિક તાકાત પણ છે. જો કે, વધતા ઈમ્પોર્ટ બિલ અને મોંઘા ભાવ વચ્ચે હવે સરકાર લોકોને વિચારી-સમજીને સોનું ખરીદવાની સલાહ આપી રહી છે.
સરળ રીતે કહીએ તો, નાણાકીય વર્ષ 2026 માં ભારતનું આર્થિક ચિત્ર સોનાની ભારે આયાત અને રોકાણની બદલાતી પદ્ધતિઓથી પ્રભાવિત રહ્યું છે. આંકડાઓ મુજબ, દેશની કુલ 775 અબજ ડોલરની આયાતમાં એકલા સોનાનો હિસ્સો 72 અબજ ડોલર રહ્યો હતો. જો કે, વર્ષ 2026 માટે સોનાની માંગ 600-700 ટનની વચ્ચે રહેવાનો અંદાજ છે, જે અગાઉના સમયગાળાની સરખામણીએ થોડી ઓછી છે. રોકાણના મોરચે હવે લોકો પરંપરાગત ઘરેણાંને બદલે ડિજિટલ ગોલ્ડને પ્રાધાન્ય આપી રહ્યા છે. આ જ કારણ છે કે, વર્ષ 2025માં ગોલ્ડ ETF માં ₹43 હજાર કરોડનું રેકોર્ડ રોકાણ આવ્યું અને UPI દ્વારા ડિજિટલ ગોલ્ડની ખરીદીમાં ત્રણ ગણો વધારો નોંધાયો હતો. સરકારી સ્તરે જોઈએ તો, RBI નું ગોલ્ડ રિઝર્વ પણ વર્ષ 2025 માં વધીને 880.2 ટન સુધી પહોંચી ગયું છે. ભારતનો જ્વેલરી ઉદ્યોગ, જેમાં આશરે 3 થી 3.5 લાખ જ્વેલર્સ જોડાયેલ છે, તે દેશના GDP માં 1.3% નું મહત્વનું યોગદાન આપે છે. આ સમગ્ર સ્થિતિને જોતા જ, સરકારે હવે લોકોને ભવિષ્યની આર્થિક સ્થિરતા માટે 'વિચારી-સમજીને' સોનું ખરીદવાની સલાહ આપી છે.
