કાનુની સવાલ: મહિલા સરપંચ હોય અને વહીવટ તેનો પતિ ચલાવે તો, ભારતીય કાયદો શું કહે છે
ભારતમાં ગ્રામ પંચાયત સ્તરે મહિલાઓને રાજકારણમાં પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનામત વ્યવસ્થા અમલમાં છે. ઘણા રાજ્યોમાં સરપંચ પદ માટે મહિલાઓને અનામત આપવામાં આવે છે, જેથી તેઓ શાસન અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગ લઈ શકે. પરંતુ ઘણી જગ્યાએ એક અલગ જ પરિસ્થિતિ જોવા મળે છે, જ્યાં મહિલા સરપંચ તો હોય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં વહીવટ તેનો પતિ સંભાળે છે. આ પ્રથા સામાન્ય ભાષામાં “સરપંચ પતિ” તરીકે ઓળખાય છે.
ભારતીય કાનૂન અને પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થા મુજબ, જે વ્યક્તિ ચૂંટણી જીતીને સરપંચ બને છે, તે જ સત્તાવાર રીતે તમામ નિર્ણયો લેવા માટે અધિકૃત છે. એટલે કે મહિલા સરપંચ તરીકે ચૂંટાયેલી વ્યક્તિએ જ વહીવટ ચલાવવો જોઈએ. તેના સ્થાને કોઈ અન્ય વ્યક્તિ (ભલે તે પતિ જ કેમ ન હોય) સત્તાવાર રીતે કામ કરી શકે નહીં.
ભારતીય બંધારણના 73મા સુધારા હેઠળ પંચાયતી રાજ પ્રણાલી મજબૂત કરવામાં આવી છે અને તેમાં મહિલાઓને સશક્ત બનાવવાનો ખાસ ઉદ્દેશ્ય છે.
જો મહિલા સરપંચના સ્થાને તેનો પતિ વહીવટ ચલાવે છે, તો તે આ બંધારણીય ભાવનાને નુકસાન પહોંચાડે છે. ઘણા રાજ્યોમાં આવી પરિસ્થિતિ સામે કાર્યવાહી કરવા માટે નિયમો પણ બનાવવામાં આવ્યા છે.
કાયદા મુજબ, સરપંચના સહી, નિર્ણયો અને સરકારી દસ્તાવેજો પર માત્ર ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિનો જ અધિકાર હોય છે. જો પતિ અથવા કોઈ અન્ય વ્યક્તિ ગેરકાયદેસર રીતે હસ્તક્ષેપ કરે છે, તો તે નિયમોના ભંગ સમાન ગણાય છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં આ માટે પ્રશાસન દ્વારા ચેતવણી આપવામાં આવે છે અથવા ગંભીર કેસમાં કાયદેસરની કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે.
જોકે, હકીકતમાં ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં અજ્ઞાનતા, સામાજિક દબાણ અથવા અનુભવના અભાવને કારણે મહિલાઓ પોતાના પતિ પર નિર્ભર રહે છે. આ પરિસ્થિતિ બદલવા માટે સરકાર અને વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા તાલીમ કાર્યક્રમો અને જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે. જેથી મહિલાઓ પોતે સશક્ત બની શકે અને પોતાની જવાબદારીઓ સ્વતંત્ર રીતે નિભાવી શકે.
અંતમાં મહિલા સરપંચના નામે પતિ દ્વારા વહીવટ ચલાવવો કાનૂની રીતે માન્ય નથી. આ પ્રથા મહિલાઓના અધિકારો અને સશક્તિકરણના હેતુને ખોટી રીતે અસર કરે છે. તેથી જરૂરી છે કે મહિલા પ્રતિનિધિઓને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે અને તેઓ પોતાનું પદ સ્વતંત્ર રીતે સંભાળે.
