એક જ શહેર એક જ વર્ષેમાં ડુબી જાય છે અને સુકાઈ જાય છે ? જાણો કારણ

બેંગલુરુના એક દુકાનદારે ગયા ઉનાળાનો એક ભાગ પાણીના ટેન્કર ચાલક સાથે લોડના ભાવ માટે વાટાઘાટોમાં વિતાવ્યો. થોડા મહિનાઓ પછી, ચોમાસાનું પાણી એક કલાક કરતાં પણ ઓછા સમયમાં તેની દુકાનની સીમા ઉપર વધી ગયું, જેના કારણે તેણે ભરેલો સ્ટોક નાશ પામ્યો. એ જ દુકાન. એ જ વર્ષ. બે વિરોધાભાસી આફતો, બંને પાણી સાથે સંબંધિત.આ વિરોધાભાસ નથી. તે મૂળભૂત રીતે સમાન સમસ્યા છે, ફક્ત બે અલગ અલગ માસ્ક પહેર્યા છે.

વરસાદી પાણીની ડ્રેનેજ સિસ્ટમ

મુંબઈની ડ્રેનેજ સિસ્ટમ મોટાભાગે બ્રિટિશ વસાહતી યુગ દરમિયાન લગભગ 25 મિલીમીટર પ્રતિ કલાક વરસાદને સંભાળવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી. આજે, શહેરમાં ઘણીવાર તીવ્ર ચોમાસા દરમિયાન 100 મિલીમીટર પ્રતિ કલાકથી વધુ વરસાદ પડે છે, જે તેના રસ્તાઓ નીચે નાખેલા પાઈપોની ક્ષમતા કરતાં ચાર ગણો વધારે છે. દિલ્હીમાં 2024 માં એક જ 24 કલાકમાં 228.1 મીમી વરસાદ નોંધાયો હતો, જે સમગ્ર જૂન મહિના માટે શહેરના સરેરાશ વરસાદ કરતાં વધુ છે. સમગ્ર શહેરી ભારતમાં, 70 ટકાથી વધુ શહેરોમાં હજુ પણ વૈજ્ઞાનિક રીતે ડિઝાઇન કરાયેલ વરસાદી પાણીની ડ્રેનેજ સિસ્ટમનો અભાવ છે.

જળ સ્ત્રોતોને નુકસાન

બેંગલુરુની સ્ટોરી પૂર સંકટને પાણીની અછતના સંકટ સાથે સીધી રીતે જોડે છે. શહેરમાં એક સમયે 1,000 થી વધુ એકબીજા સાથે જોડાયેલા તળાવો હતા. આજે, તેના લગભગ 65 ટકા તળાવો અને તેના લગભગ 80 ટકા ઐતિહાસિક જળ સ્ત્રોતોને નુકસાન થયું છે, તેમના પર અતિક્રમણ કરવામાં આવ્યું છે અથવા સંપૂર્ણપણે બાંધવામાં આવ્યા છે. આ તળાવો ક્યારેય ફક્ત એક સુંદર દૃશ્ય નહોતા. તેઓ શહેરના કુદરતી પૂર બફર હતા, શેરીઓ અને ઘરો સુધી પહોંચે તે પહેલાં અચાનક ભારે વરસાદને શોષી લેતા હતા, અને તેના કુદરતી ભૂગર્ભજળ રિચાર્જર્સ, તે પાણીને સૂકા મહિનાઓ માટે ભૂગર્ભમાં સંગ્રહિત કરતા હતા. તળાવનો નાશ કરો, અને શહેર બંને કાર્યો એકસાથે ગુમાવે છે. જ્યારે વરસાદ પડે છે ત્યારે તે ઝડપથી પૂર આવે છે, અને જ્યારે તે ન આવે ત્યારે તે ઝડપથી સુકાઈ જાય છે.

ભારતીય શહેરી પૂર વિશે આટલી બધી રિપોર્ટિંગ પાછળ આ અસ્વસ્થતાભર્યું સત્ય છુપાયેલું છે. સમસ્યા ભાગ્યે જ ફક્ત કેટલો વરસાદ પડે છે તે વિશે છે. તે શહેરની તેની શેરીઓ, ભોંયરાઓ અને ઘરો સિવાય ક્યાંય પણ પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતા વિશે છે.કોંક્રિટ અહીં એક વિશાળ, ઓછી સમજાયેલી ભૂમિકા ભજવે છે. પાર્કિંગ માટે સાફ કરાયેલી દરેક ભીની જમીન, મોલમાં રૂપાંતરિત દરેક ખુલ્લી જગ્યા, સાંકડી ભૂગર્ભ પાઇપમાં ફેરવાયેલ દરેક કુદરતી પ્રવાહ, પાણીને સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળવા માટે બીજી જગ્યા લઈ જાય છે. જે એક સમયે માટીમાં ઘૂસી જતું હતું તે હવે ઢાળ ઉપર જવા સિવાય ક્યાંય નથી, ઝડપથી ગતિ મેળવે છે, જ્યાં સુધી તે ઢાળના તળિયે બેઠેલા નીચાણવાળા વિસ્તારો સુધી પહોંચે છે.

15,000 કરોડથી વધુનું નુકસાન

આનો માનવ ખર્ચ કોઈ અમૂર્ત નથી. ફક્ત 2021માં, પૂરથી અંદાજે 38.56 મિલિયન લોકો પ્રભાવિત થયા હતા, જેમાં પાક, રહેઠાણ અને માળખાગત સુવિધાઓને 49,617 કરોડથી વધુનું નુકસાન થયું હતું. 2015 ના વિનાશક ચેન્નાઈ પૂરમાં એક જ ઘટનામાં 15,000 કરોડથી વધુનું નુકસાન થયું હતું. પૂર સંબંધિત મૃત્યુ એક જ વર્ષમાં 2,754, 2019 અને 2017 માં 2,063 પર પહોંચી ગયા હતા. આ આંકડા એવા દેશના નથી જે ગરીબ છે અથવા વરસાદને સંભાળવામાં અસમર્થ છે. આ એવા શહેરોના આંકડા છે જેમણે, ઘણા કિસ્સાઓમાં, છેલ્લા દાયકાઓમાં, પોતાના કુદરતી પૂર સંરક્ષણને સક્રિય રીતે દૂર કર્યા છે, ઘણીવાર કાયદેસર રીતે, ઘણીવાર તેને પ્રગતિ તરીકે ગણાવતા.

આને ઉલટાવી દેવા માટે કેટલાક વાસ્તવિક પ્રયાસો થયા છે. કેન્દ્ર સરકારની AMRUT યોજના હેઠળ, ઘણા રાજ્યોમાં 1,883 કરોડના 750 વરસાદી પાણીના ડ્રેનેજ પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થયા છે, જે અંદાજે 3,445 ક્રોનિક પાણી ભરાયેલા સ્થળોને દૂર કરે છે. આ વાસ્તવિક પ્રગતિ છે, જોકે તે ડ્રેનેજ ક્ષમતાને સંબોધે છે, ખોવાયેલા કુદરતી પાણી સંગ્રહની ઊંડી સમસ્યાને નહીં. તળાવો અને ભીની જમીન જે એક સમયે શહેરો ભરાતા પહેલા મુક્તપણે આ કાર્ય કરતી હતી.વિચાર કરો કે આજે કોઈ ભારતીય શહેરમાં ક્યાં રહેવું અથવા રોકાણ કરવું તે પસંદ કરનાર વ્યક્તિ માટે આનો શું અર્થ થાય છે. તળાવના તળિયા પર બનેલો પડો, ભલે સપાટી પર નવી ઇમારત ગમે તેટલી સુંદર દેખાય, તે એવી જમીન પર બેઠેલી છે જેનો એક સમયે પાણી પર કુદરતી દાવો હતો, અને પૂરતા પ્રમાણમાં ભારે ચોમાસા સાથે, તે દાવો પાછો મેળવી શકે છે. ઘણા ભારતીય શહેરોના વૃદ્ધ રહેવાસીઓ ઘણીવાર નિર્દેશ કરી શકે છે કે દાયકાઓ પહેલા કયા વિસ્તારો પાણીના સ્ત્રોત હતા, એવી માહિતી જે નવા ખરીદદારો ખરીદી કરાર પર હસ્તાક્ષર કરતા પહેલા ભાગ્યે જ પૂછવાનું વિચારે છે.

નાગરિક સમાજનો ઊંડો પ્રશ્ન એક જ પૂર કે એક જ સૂકી ઋતુ વિશે નથી. તે એ છે કે શું કોઈ શહેર કુદરતી રીતે વહેતા પાણી સાથે સુમેળમાં કામ કરવાનું આયોજન કરી રહ્યું છે, અથવા તે જ તૂટેલા ચક્રના બંને છેડે, વધતી કિંમતે, તે પાણી સામે સતત લડવાનું આયોજન કરી રહ્યું છે.

સ્ત્રોત: ભારતમાં શહેરી પૂર પર રિપોર્ટિંગ અને વિશ્લેષણ, જેમાં મુંબઈ અને દિલ્હી માટે ડ્રેનેજ ક્ષમતા ડેટા, બેંગલુરુ માટે વેટલેન્ડ નુકસાન ડેટા અને સરકાર અને આપત્તિ-વ્યવસ્થાપન સ્ત્રોતોમાંથી પૂર અસર ડેટાનો સમાવેશ થાય છે; ગૃહ અને શહેરી બાબતો મંત્રાલય, AMRUT સ્ટોર્મવોટર ડ્રેનેજ પ્રોજેક્ટ ડેટા.

શું તમે જાણો છો કે સ્વાસ્થ્યની વાત આવે ત્યારે તમે પહેલાથી જ શેના હકદાર છો? અહી ક્લિક કરો