અરવલ્લી પર્વતમાળાની વ્યાખ્યા બદલાશે ? સુપ્રીમ કોર્ટે રચી 5 નિષ્ણાત સભ્યોની સમિતિ
અરવલ્લી પર્વતોની વ્યાખ્યા શું હોવી જોઈએ તે નક્કી કરવા માટે, સુપ્રીમ કોર્ટે 5 સભ્યોની ઉચ્ચ સ્તરીય નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરી છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય અરવલ્લી પર્વતોના કાર્યક્ષેત્રને સ્પષ્ટ કરવાનો અને ગેરકાયદેસર ખાણકામ અને પર્યાવરણીય અધોગતિ બંનેને રોકવાનો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાત અને રાજસ્થાન સહીતના રાજ્યમાં પથરાયેલ અરવલ્લી પર્વતોને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે પાંચ સભ્યોની ઉચ્ચ સ્તરીય નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરી છે. આ સમિતિ નક્કી કરશે કે કયા વિસ્તારો અરવલ્લી પર્વતોના ક્ષેત્રમાં આવે છે અને કયા નહીં. એટલે કે, તેની ચોક્કસ વ્યાખ્યા શું હોવી જોઈએ. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે પર્યાવરણને અસર કરતા નિર્ણયો નિષ્ણાતોના ઇનપુટ વિના લેવા જોઈએ નહીં.
CJI સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વિપુલ એમ. પંચોલીની બનેલી બેન્ચે આ આદેશ જાહેર કર્યો છે. કોર્ટે સમિતિને 31 ઓગસ્ટ સુધીમાં તેનો વિગતવાર અહેવાલ રજૂ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ મામલે આગામી સુનાવણી 7 સપ્ટેમ્બરના રોજ થવાની છે.
5 સભ્યોની નિષ્ણાત સમિતિના સભ્યો કોણ છે?
ICFRE ના ડિરેક્ટર જનરલ આ પાંચ સભ્યોની ઉચ્ચ સ્તરીય નિષ્ણાત સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપશે. તેમની સાથે ચાર અન્ય પ્રતિષ્ઠિત નિષ્ણાતો પણ જોડાયા છે:
ડો. સુભાષ આશુતોષ (ભૂતપૂર્વ ડિરેક્ટર જનરલ, ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા)
ડો. રાજેન્દ્ર કુમાર શર્મા (ભૂતપૂર્વ ડિરેક્ટર, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા)
બ્રિજ મોહન સિંહ રાઠોડ (ભૂતપૂર્વ સંયુક્ત સચિવ, પર્યાવરણ મંત્રાલય)
પ્રો. અશોક કે. ભટનાગર (ભૂતપૂર્વ વડા, વનસ્પતિશાસ્ત્ર વિભાગ, દિલ્હી યુનિવર્સિટી)
સુપ્રીમ કોર્ટે IIHS ના પ્રો. જગદીશ કૃષ્ણસ્વામી અને સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ હરિયાણાના પ્રો. લક્ષ્મીકાંત શર્માને સમયાંતરે સમિતિમાં જોડાવા માટે ખાસ આમંત્રિત તરીકે નિયુક્ત કર્યા છે. MoEFCC ના ડિરેક્ટર કક્ષાના અધિકારી સભ્ય સચિવ તરીકે સેવા આપશે. સુપ્રીમ કોર્ટે સમિતિને આ બાબતે જાહેર નોટિસ જાહેર કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે અરવલ્લી ટેકરીઓને બે કે તેથી વધુ ટેકરીઓ વચ્ચેના 500 મીટરના ત્રિજ્યામાં મર્યાદિત કરતી વર્તમાન વ્યાખ્યા, સંરક્ષિત ક્ષેત્રને નોંધપાત્ર રીતે સંકોચાઈ શકે છે અને ‘બિન-અરવલ્લી’ વિસ્તારોનો વ્યાપ વધારી શકે છે, જેનાથી મોટાપાયે ખાણકામ અને અન્ય વિનાશક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે કે કેમ તે નક્કી કરવા માટે નિષ્ણાત અભિપ્રાય જરૂરી છે.
અરવલ્લી અંગે હાલના નિયમો શું છે?
હાલના નિયમો અનુસાર, જો બે અરવલ્લી ટેકરીઓ વચ્ચેનું અંતર 500 મીટરથી વધુ હોય, તો વચ્ચેનો વિસ્તાર અરવલ્લીના ભાગ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે સમિતિને એ પણ તપાસ કરવાનું કામ સોંપ્યું છે કે શું રાજસ્થાનની 12,081 ટેકરીઓમાંથી માત્ર 1,048 ટેકરીઓ 100 મીટરના નિર્ધારિત લઘુત્તમ ઊંચાઈ માપદંડને પૂર્ણ કરે છે, અને પરિણામે, બાકીની હજારો ટેકરીઓ પર્યાવરણીય સંરક્ષણથી વંચિત રહી ગઈ છે કે કેમ.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદાને અરવલ્લી પ્રદેશના સંરક્ષણ તરફના એક મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે વખાણવામાં આવી રહ્યો છે. નિષ્ણાતોની આ ટીમ હવે વૈજ્ઞાનિક અને ભૌગોલિક પરિમાણોના આધારે અરવલ્લી પર્વતોની સીમાઓ અને વ્યાખ્યાની સમીક્ષા કરશે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભવિષ્યમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓથી આ ઇકોસિસ્ટમને સુરક્ષિત રાખવાનો છે.
