શાળાનું એ શૌચાલય, જે નક્કી કરે છે કે કોઈ દીકરી ધોરણ 10 પૂરું કરી શકશે કે નહીં!

એક ગામમાં રહેતી 14 વર્ષની દીકરી દર મહિને શાળાના કેટલાક દિવસો ગેરહાજર રહેવા લાગે છે. તે પણ કોઈને કંઈ કહ્યા વિના, ચૂપચાપ. તેના શિક્ષકો માને છે કે તેને ભણવામાં રસ નથી. તેના માતા-પિતા પણ કંઈક આવું જ વિચારે છે. પરંતુ તેની ગેરહાજરીનું સાચું કારણ કંઈક અલગ જ છે. હકીકતમાં, તેની સમસ્યા એટલી સરળ અને ઉકેલી શકાય તેવી છે કે તેના જીવનમાં કોઈને તેનો અંદાજ પણ નથી.

તેની શાળામાં છોકરીઓ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય એવું સ્વચ્છ અને ખાનગી શૌચાલય નથી. આથી, અન્ય વિદ્યાર્થીઓની સામે માસિક ધર્મનું સંચાલન કરવાની મુશ્કેલી સહન કરવાને બદલે તે ઘરે રહેવાનું પસંદ કરે છે. આ એક નાનકડી લાગતી બાબત છે, પરંતુ તેની પાછળ એક મોટો રાષ્ટ્રીય મુદ્દો છુપાયેલો છે. એક શૌચાલયની ગેરહાજરી દેશભરમાં જોવા મળતી એક ગંભીર સમસ્યાનું ઉદાહરણ છે.

40 ટકા છોકરીઓ ધોરણ 10 સુધી પહોંચતાં પહેલાં જ શાળા છોડી દે છે

યુનેસ્કો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્ટેટિસ્ટિક્સના આંકડા અનુસાર, ભારતમાં લગભગ 40 ટકા છોકરીઓ ધોરણ 10 સુધી પહોંચતાં પહેલાં જ શાળા છોડી દે છે. આ આંકડો એવા દરેક વ્યક્તિ માટે ચિંતાજનક હોવો જોઈએ, જે એવું માને છે કે ભારતમાં શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં છોકરા અને છોકરીઓ વચ્ચેનું અંતર હવે ભૂતકાળની વાત બની ગયું છે.

છોકરીઓ શાળા કેમ છોડી દે છે?

આ સમસ્યા પાછળ ભાગ્યે જ કોઈ એક મોટી કે નાટકીય ઘટના જવાબદાર હોય છે. તેના બદલે અનેક નાની-નાની મુશ્કેલીઓ ધીમે ધીમે એકઠી થતી જાય છે. આમાંની મોટાભાગની મુશ્કેલીઓ પ્રાથમિક શિક્ષણમાંથી માધ્યમિક શિક્ષણમાં પ્રવેશ દરમિયાન એકસાથે સામે આવે છે. આ એવો સંવેદનશીલ તબક્કો છે, જ્યારે ભારતમાં તમામ બાળકોમાં શાળા છોડવાનું પ્રમાણ વધે છે, પરંતુ તેની અસર છોકરીઓ પર પ્રમાણમાં વધુ પડે છે.

શાળામાં સ્વચ્છ શૌચાલયનો અભાવ

આ સમસ્યાનો સૌથી સ્પષ્ટ અને સરળતાથી ઉકેલી શકાય એવો ભાગ સ્વચ્છતાની સુવિધાઓ છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે વિશ્વના અનેક વિસ્તારોની શાળાઓમાં, ભારત સહિત, પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી અને ઉપયોગ કરી શકાય તેવા શૌચાલયોની સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. ખાસ કરીને માસિક ધર્મ દરમિયાન જો છોકરીઓને ખાનગી અને સ્વચ્છ શૌચાલયની સુવિધા ન મળે, તો તેઓ શાળાએ જવાને બદલે ઘરે રહેવાનું પસંદ કરે છે. આ રીતે દર મહિને શાળામાં ગેરહાજર રહેવાના દિવસો ધીમે ધીમે વધતા જાય છે. એક આખા શૈક્ષણિક વર્ષ દરમિયાન આ ગેરહાજરી અભ્યાસમાં મોટા નુકસાનનું કારણ બને છે. આ માત્ર શરમ કે સંકોચનો વિષય નથી, જેને સરળતાથી અવગણી શકાય. આ શાળાના માળખાકીય સુવિધાઓની ખામી છે, જેની સીધી અસર વિદ્યાર્થીઓની હાજરી પર પડે છે.

શાળાનું અંતર અને સુરક્ષાની ચિંતા

માધ્યમિક શાળાઓ સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક શાળાઓ કરતાં ઘરથી વધુ દૂર હોય છે. કેટલીકવાર શાળા ઘરથી પાંચ કિલોમીટર કે તેથી વધુ અંતરે આવેલી હોય છે. આવી સ્થિતિમાં માતા-પિતા પોતાની દીકરીઓની સુરક્ષાને લઈને ચિંતિત રહે છે. ખાસ કરીને જ્યાં રસ્તાઓ પર પૂરતી લાઇટિંગ ન હોય અથવા જાહેર પરિવહનની વ્યવસ્થા વિશ્વસનીય ન હોય ત્યાં આ ચિંતા વધુ વધી જાય છે. શાળાએ જતી વખતે કે ઘરે પરત ફરતી વખતે થતી છેડતી અને હેરાનગતિ પણ અભ્યાસ છોડવાનું એક મોટું કારણ છે. અનેક અભ્યાસોમાં આ બાબત સામે આવી છે. એક ચોક્કસ ઉંમર પછી દીકરીને શાળાએ મોકલવાનું ચાલુ રાખવું કે નહીં, તે નક્કી કરતી વખતે માતા-પિતા આવા જોખમોને ગંભીરતાથી ધ્યાનમાં લે છે.

બાળલગ્નની સમસ્યા

બાળલગ્ન પણ છોકરીઓના શિક્ષણ અને શાળામાં હાજરી સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતું એક મહત્ત્વનું કારણ છે. ભારતમાં દુનિયાની લગભગ એક તૃતીયાંશ બાળવધૂઓ છે. ‘ગર્લ્સ નોટ બ્રાઇડ્સ’ સંસ્થાના સંશોધન અનુસાર, એક છોકરી માધ્યમિક શિક્ષણનું જેટલું એક વધારાનું વર્ષ પૂર્ણ કરે છે, તેના બાળલગ્ન થવાની સંભાવના લગભગ 6 ટકા ઘટે છે. આ સમસ્યા બંને રીતે કામ કરે છે. જે છોકરીઓ નાની ઉંમરે શાળા છોડી દે છે, તેઓ બાળલગ્ન માટે વધુ જોખમમાં મુકાય છે. બીજી તરફ, જે પરિવારો પહેલેથી જ પોતાની દીકરીનાં વહેલાં લગ્ન કરવાનું વિચારી રહ્યા હોય છે, તેઓ ઘણીવાર તેના આગળના શિક્ષણને ઓછું મહત્ત્વ આપે છે. આમ, બાળલગ્ન અને શિક્ષણ છોડવાની સમસ્યા એકબીજાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

પરિવારની આર્થિક મુશ્કેલીઓ

આ સિવાય સામાન્ય આર્થિક મુશ્કેલીઓ પણ છોકરીઓના શિક્ષણમાં મોટો અવરોધ બને છે. ઘણા પરિવારોમાં છોકરીઓને ઘરકામ, નાનાં ભાઈ-બહેનોની સંભાળ અને ખેતમજૂરી કે અન્ય ઘરેલુ કામોમાં જોડાવું પડે છે. ખાસ કરીને એવા પરિવારોમાં જ્યાં દરેક વ્યક્તિના કામનું મહત્ત્વ હોય અને આવકનાં સાધનો મર્યાદિત હોય, ત્યાં દીકરીના શિક્ષણ કરતાં દીકરાના શિક્ષણને વધુ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. જ્યારે પરિવાર પાસે મર્યાદિત સંસાધનો હોય છે, ત્યારે ઘણીવાર દીકરીનું શિક્ષણ દીકરાના શિક્ષણ સામે સ્પર્ધામાં આવી જાય છે.

છોકરીઓનું શિક્ષણ ચાલુ રાખવા માટે શું કરી શકાય?

આમાંથી કોઈપણ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે દેશની તમામ સામાજિક માન્યતાઓ એકસાથે બદલવાની જરૂર નથી. નાનાં અને વ્યવહારુ પગલાંથી પણ મોટો ફેરફાર લાવી શકાય છે.

• સ્વચ્છ શૌચાલયની સુવિધા: શાળામાં છોકરીઓ માટે સ્વચ્છ, સુરક્ષિત અને ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા શૌચાલય બનાવવાં એ એક પાયાનું માળખાકીય સુધારણું છે.
• સુરક્ષિત પરિવહન વ્યવસ્થા: શાળાની નજીક અને સુરક્ષિત બસ રૂટની વ્યવસ્થા કરવી એ અંતરની સમસ્યાનો વ્યવહારુ ઉકેલ છે.
• શિષ્યવૃત્તિ અને આર્થિક સહાય: ખાસ કરીને છોકરીઓનું શાળામાં પ્રવેશ અને શિક્ષણ ચાલુ રહે તે માટે શિષ્યવૃત્તિ તથા શરતી રોકડ સહાય યોજનાઓ શરૂ કરવી જરૂરી છે.

ભારતનાં અનેક રાજ્યોમાં આવી યોજનાઓથી સકારાત્મક અને માપી શકાય તેવા પરિણામો જોવા મળ્યાં છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આવી યોજનાઓ પરિવારની આર્થિક મુશ્કેલીઓને સીધી રીતે સંબોધે છે. જ્યારે દીકરીને શાળામાં ભણાવવાનો ખર્ચ ઓછો થાય છે, ત્યારે પરિવાર માટે તેનું શિક્ષણ ચાલુ રાખવું વધુ સરળ બને છે.

એક શૌચાલય દીકરીનું ભવિષ્ય બદલી શકે છે!

શરૂઆતમાં જે 14 વર્ષની દીકરીની વાત કરવામાં આવી છે, તેના વિશે ફરી એકવાર વિચારો. તેની સમસ્યા એ નથી કે તેને શાળાના શિક્ષણનું મહત્ત્વ સમજાતું નથી અથવા તેના માતા-પિતા જાણીજોઈને તેના શિક્ષણનો વિરોધ કરે છે. તેની સમસ્યા માત્ર એટલી છે કે એક ચોક્કસ ભૌતિક સુવિધાનો અભાવ દર મહિને એક નિશ્ચિત સમયે તેના માટે શાળામાં જવાનું મુશ્કેલ બનાવી દે છે. આ સમસ્યા એટલી સરળતાથી ઉકેલી શકાય તેવી છે, છતાં તેની આસપાસના કોઈએ તેને સહન કરવાની મજબૂરી નહીં, પરંતુ ઉકેલ લાવવાની જરૂરિયાત તરીકે જોઈ નથી. એક સ્વચ્છ અને ખાનગી શૌચાલય તેની શાળામાં હાજરી વધારી શકે છે અને તેનું શિક્ષણ અધૂરું રહી જતું અટકાવી શકે છે.

દરેક નાગરિકે પોતાની આસપાસની શાળાઓ માટે આ સવાલ પૂછવો જોઈએ

નાગરિકો અને સ્થાનિક સમુદાય માટે ઉપયોગી સવાલ એ નથી કે છોકરીઓનું શિક્ષણ મહત્ત્વનું છે કે નહીં. મોટાભાગના લોકો પહેલેથી જ આ વાત સાથે સહમત છે. પરંતુ અસલી સવાલ એ છે કે શું તમારી આસપાસની શાળાઓમાં છોકરીઓના શિક્ષણને અસર કરતી ચોક્કસ મુશ્કેલીઓનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે?

• શું શાળામાં છોકરીઓ માટે સ્વચ્છ અને ખાનગી શૌચાલય છે?
• શું શાળા સુધી પહોંચવા માટે સુરક્ષિત પરિવહન ઉપલબ્ધ છે?
• શું શાળાએ જવાનો રસ્તો સુરક્ષિત છે?
• શું ગરીબ પરિવારોની દીકરીઓ માટે આર્થિક સહાય ઉપલબ્ધ છે?

આ તમામ સમસ્યાઓનો એક પછી એક ઉકેલ લાવવો જરૂરી છે. છોકરીઓના શિક્ષણને માત્ર એક સામાજિક સમસ્યા માનીને છોડી દેવાને બદલે વ્યવહારુ પગલાં ભરવાનો સમય આવી ગયો છે. કારણ કે ઘણીવાર એક નાનકડી સુવિધાનો અભાવ કોઈ દીકરીના આખા ભવિષ્યને બદલી શકે છે.

સ્રોત: યુનેસ્કો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્ટેટિસ્ટિક્સના ભારતમાં છોકરીઓના માધ્યમિક શિક્ષણમાં ડ્રોપઆઉટ દર સંબંધિત આંકડા; ‘ગર્લ્સ નોટ બ્રાઇડ્સ’ દ્વારા માધ્યમિક શિક્ષણ અને બાળલગ્ન વચ્ચેના સંબંધ અંગે કરવામાં આવેલું સંશોધન; શાળાઓમાં સ્વચ્છતા અને પાયાની સુવિધાઓના અભાવ તેમજ માસિક ધર્મના કારણે વિદ્યાર્થીઓની ગેરહાજરી સંબંધિત સંશોધનો.

આ પણ વાંચો, ધોરણ 10 પછી ક્યાં ખોવાઈ જાય છે ભારતનાં બાળકો?