શું આજનું ભારત પહેલાં કરતાં વધુ સ્વસ્થ છે, કે પછી બીમારીઓનું સ્વરૂપ માત્ર બદલાયું છે?

ભારતના તાજેતરના નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વેમાં એક જૂની સમસ્યા સામે વાસ્તવિક પ્રગતિ જોવા મળે છે. પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં બાળકોમાં ઠીંગણાપણું એટલે કે લાંબા સમયથી ચાલતા કુપોષણનું એક મહત્ત્વનું સૂચક પ્રમાણ વર્ષ 2019-21માં 35.5 ટકા હતું, જે 2023-24 સુધીમાં ઘટીને 29.3 ટકા થયું હતું. માત્ર થોડાં વર્ષોમાં લગભગ છ ટકા પોઇન્ટનો આ ઘટાડો નોંધપાત્ર સુધારો દર્શાવે છે.

આ પ્રગતિ પાછળ માતાઓના પોષણમાં સુધારો, સરકારી પોષણ અને ભોજન યોજનાઓનો વ્યાપ વધવો તેમજ સ્વચ્છતા અને આરોગ્યસેવાઓ વધુ પરિવારો સુધી પહોંચવી જેવા પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે.

સ્થૂળતા ધરાવતી ભારતીય મહિલાઓનું પ્રમાણ વઘ્યું

પરંતુ લગભગ આ જ સમયગાળામાં એક બીજો આંકડો ઝડપથી વિપરીત દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે. વધુ વજન અથવા સ્થૂળતા ધરાવતી ભારતીય મહિલાઓનું પ્રમાણ 2005-06માં 12.6 ટકા હતું, જે વધીને 2023-24 સુધીમાં 30.7 ટકા થયું હતું. એટલે કે, બે દાયકાથી ઓછા સમયમાં આ પ્રમાણ બમણાથી પણ વધુ થઈ ગયું. આ જ સમયગાળા દરમિયાન મહિલાઓમાં હાઈ બ્લડ સુગરનું પ્રમાણ 13.5 ટકાથી વધીને 17.8 ટકા થયું હતું, જ્યારે પુરુષોમાં તે 15.6 ટકાથી વધીને લગભગ 21 ટકા થયું હતું.

આ આંકડાઓને એકસાથે જોવામાં આવે તો તે એવી સ્થિતિ દર્શાવે છે, જેને આરોગ્ય સંશોધકો ‘કુપોષણનો બેવડો બોજ’ (Double Burden of Malnutrition) કહે છે. તેનો અર્થ એ છે કે એક જ વસ્તીમાં પોષણની અછત અને પોષણની અતિશયતા બંને સમસ્યાઓ એકસાથે જોવા મળે છે. કેટલીકવાર આ સ્થિતિ એક જ ઘરમાં અને કેટલીકવાર એક જ વ્યક્તિના જીવનના જુદા-જુદા તબક્કામાં પણ જોવા મળી શકે છે.

આ માત્ર પરિસ્થિતિ સુધરવાની કે બગડવાની કહાણી નથી. આ તો ભારતના સમગ્ર આરોગ્ય પડકારનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું હોવાની કહાણી છે. પરિવારો અને કદાચ ખુદ આરોગ્ય વ્યવસ્થા પણ આ બદલાવને અનુરૂપ થઈ શકે, તેના કરતાં આ પરિવર્તન વધુ ઝડપથી થઈ રહ્યું છે.

ભારતની બદલાતી જીવનશૈલી અને આરોગ્યનાં નવાં જોખમો

આ કહાણીના બંને પાસાં પાછળનાં કારણો સમજવા જરૂરી છે. આર્થિક વિકાસ, ખોરાકની વધુ સારી ઉપલબ્ધતા અને ખાસ કરીને માતાઓ તથા નાનાં બાળકો માટેના મજબૂત જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમોથી કુપોષણની સ્થિતિમાં સુધારો થઈ શકે છે.

બીજી તરફ, આર્થિક વિકાસની સાથે સ્થૂળતા અને ડાયાબિટીસ જેવી સમસ્યાઓ પણ વધી શકે છે. તેનું એક કારણ બદલાતી જીવનશૈલી છે. રોજિંદા જીવનમાં શારીરિક મહેનત ઘટી રહી છે, પ્રોસેસ્ડ અને વધુ કેલરીવાળા ખોરાકની ઉપલબ્ધતા વધી રહી છે અને લોકો ચાલવા-ફરવાને બદલે વાહનોમાં વધુ મુસાફરી કરે છે. સાથે જ ઓફિસોમાં અને સ્ક્રીન સામે લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાની ટેવ પણ વધી રહી છે.

બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, ભારતને એક સ્વાસ્થ્ય સંકટમાંથી બહાર કાઢવામાં મદદરૂપ થઈ રહેલા કેટલાક આર્થિક અને સામાજિક પરિવર્તનો જ શાંતિથી બીજા સ્વાસ્થ્ય સંકટને પણ વેગ આપી રહ્યાં છે.

ભારતની આરોગ્ય વ્યવસ્થા સામે બેવડો પડકાર

આ બદલાવની ભારતની આરોગ્ય વ્યવસ્થા અને ભારતીય પરિવારોની સ્વાસ્થ્ય અંગેની વિચારસરણી પર સીધી અસર પડે છે. કુપોષણ સામેની લડાઈ પર કેન્દ્રિત જાહેર આરોગ્ય નીતિ અને ડાયાબિટીસ તથા હૃદયરોગને રોકવા માટેની નીતિ બંને અલગ અભિગમ માગે છે. હવે ભારતે આ બંને પડકારોનો એકસાથે સામનો કરવાની જરૂર છે.

એક જ આરોગ્ય કેન્દ્રમાં કુપોષણથી પીડાતા બાળક અને ડાયાબિટીસનું જોખમ ધરાવતા પુખ્ત વ્યક્તિની જરૂરિયાતો અલગ હોઈ શકે છે. કેટલીકવાર આ બંને એક જ મોટા પરિવારના સભ્યો પણ હોઈ શકે છે. બંને સમસ્યાઓને એકસાથે ઉકેલવી એ માત્ર એક જ સમસ્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા કરતાં ઘણું વધુ જટિલ કાર્ય છે.

એક પેઢીની સમસ્યા દૂર થાય એટલે બીજી પેઢી સ્વસ્થ બની ગઈ એવું નથી

વાચકો માટે આ આંકડાઓમાંથી મળતો મુખ્ય સંદેશ એ નથી કે દાદા-દાદીના સમયની ભૂખ અને કુપોષણની કહાણી આજના પૌત્ર-પૌત્રીઓના બ્લડ સુગરના રિપોર્ટ કરતાં વધુ ગંભીર હતી, તેથી ભારતનું સ્વાસ્થ્ય હવે સુધરી ગયું છે. બંને વાસ્તવિક જોખમો છે અને બંને માટે અલગ પ્રકારનું ધ્યાન, જાગૃતિ તથા શક્ય હોય ત્યાં સુધી નિવારક પગલાં જરૂરી છે. એક પેઢીની સમસ્યાનું સ્થાન બીજી સમસ્યા લે છે, ત્યારે તેનો અર્થ એ નથી કે જૂની સમસ્યા સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ ગઈ છે અથવા નવી સમસ્યાને અવગણી શકાય છે.

આગલી વખતે જ્યારે તમારા પરિવારમાં મોટી અને નાની પેઢીના સ્વાસ્થ્યની સરખામણી થાય, ત્યારે કોઈ એક સરળ અને આશ્વાસન આપતા નિષ્કર્ષ પર પહોંચવાનું ટાળવું જોઈએ. તેના બદલે, દરેક પેઢી કયા ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય જોખમોનો સામનો કરી રહી છે અને શું તે જોખમો પર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે, તે પ્રશ્ન પૂછવો વધુ યોગ્ય રહેશે.

સ્રોત: નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે, ભારત સરકારનું આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય; NFHS-5 (2019-21) અને NFHS-6 (2023-24)ના તુલનાત્મક આંકડા; SBI રિસર્ચ દ્વારા NFHS-6ના સર્વે પરિણામોનું વિશ્લેષણ; યુનિસેફ ઇન્ડિયાના કુપોષણ અને બિનચેપી રોગોના વલણ અંગેના અહેવાલો.

આ પણ વાંચો, શું તમે જાણો છો કે સ્વાસ્થ્યની વાત આવે ત્યારે તમે પહેલાથી જ શેના હકદાર છો?