ધાર ભોજશાળા: જ્યાં કાલિદાસ અને બાણભટ્ટ વિદ્યા વહેંચતા, સરસ્વતીનું એ પવિત્ર ધામ જે ફરી ગુંજશે વેદ મંત્રોથી
મધ્યપ્રદેશના ઐતિહાસિક ધાર જિલ્લામાં સ્થિત ભોજશાળા માત્ર પથ્થરોની એક ઈમારત નથી, પરંતુ તે ભારતની ભવ્ય જ્ઞાન પરંપરા, અજોડ સ્થાપત્ય અને રાજા ભોજના સુવર્ણકાળની જીવંત સાક્ષી છે. તાજેતરમાં મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેન્ચે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપતા આ પરિસરને મંદિર જાહેર કર્યું છે.
મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં આવેલ ભોજશાલા પરિસર મુદ્દે હાઈકોર્ટે ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. હાઈકોર્ટની ઈંદોર બેંચે શુક્રવારે તેનો ચુકાદો આપતા ભોજશાળા પરિસરને હિંદુ મંદિર માન્યુ છે. કોર્ટે મુસ્લિમ પક્ષની યાચિકાને રદ કરતા ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણની રિપોર્ટને આધાર બનાવી હતી. તેના પર જ કોર્ટે ભરોસો વ્યક્ત કર્યો છે.
1.
હાઈકોર્ટે તેમના ચુકાદા દરમિયાન જે ટિપ્પણીઓ કરી તે ઘણી મહત્વપૂર્ણ છે. ASI ના સર્વે રિપોર્ટ પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કરતા હાઈકોર્ટે ધાર સ્થિત વિવાદી ભોજશાળા પરિસરને દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતી મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર માન્યુ છે. કોર્ટે કહ્યુ ઐતિહાસિક સાહિત્ય, પુરાતાત્વિક સાક્ષ્ય અને ASI ની વૈજ્ઞાનિક તપાસથી એ સાબિત થાય છે કે ભોજશાળા મૂળ રૂપે રાજા ભોજના સમયથી સંસ્કૃત અધ્યયનનું કેન્દ્ર હતી.
2. પોતાના ચુકાદામાં, હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે પુરાતત્વ એક વિજ્ઞાન છે અને કોર્ટ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોના આધારે કાઢવામાં આવેલા તારણો પર સુરક્ષિત રીતે આધાર રાખી શકે છે. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે તેણે ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક સામગ્રી, સર્વેક્ષણ અહેવાલો અને તમામ પક્ષો દ્વારા રજૂ કરાયેલી દલીલોને ધ્યાનમાં લીધી છે.
3. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે દરેક સરકાર પ્રાચીન સ્મારકો, ઐતિહાસિક અને પુરાતત્વીય મહત્વના માળખાં અને ધાર્મિક સ્થળોનું રક્ષણ અને જાળવણી સુનિશ્ચિત કરવાની બંધારણીય જવાબદારી ધરાવે છે.
4. હાઈકોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે સરકારોની જવાબદારી ફક્ત જાળવણી સુધી મર્યાદિત નથી; તેના બદલે, યાત્રાળુઓ માટે મૂળભૂત સુવિધાઓ પૂરી પાડવી અને કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી પણ તેમની બંધારણીય ફરજનો એક ભાગ છે.
5. પોતાના ચુકાદામાં, હાઈકોર્ટની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે વિવાદિત સ્થળ પર હિન્દુ પૂજાનું સાતત્ય ક્યારેય બંધ થયું નથી. કોર્ટે સ્વીકાર્યું હતું કે ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને સાહિત્ય વિવાદિત વિસ્તારના મૂળ પાત્રને ‘ભોજશાળા’ તરીકે સ્થાપિત કરે છે, જે પરમાર વંશના રાજા ભોજ સાથે સંકળાયેલ સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર છે.
6. હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે વિવાદિત ભોજશાળા-કમલ મૌલા મસ્જિદ સંકુલ એક સંરક્ષિત સ્મારક છે, જે 18 માર્ચ, 1904 થી સંરક્ષિત સ્મારકનો દરજ્જો ધરાવે છે.
7. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટપણે જાહેર કર્યું કે આ વિસ્તારનું ધાર્મિક પાત્ર ભોજશાળા અને દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતીના મંદિર તરીકે સ્થાપિત થાય છે.
8. હાઈકોર્ટે 2003માં ASI દ્વારા જારી કરાયેલા આદેશને રદ કર્યો હતો, જેમાં મુસ્લિમ સમુદાયને નમાજ અદા કરવાની પરવાનગી આપતી વખતે હિન્દુ પક્ષના પૂજા અધિકારો પર પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા હતા. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે 2003ના આદેશથી હિન્દુ પક્ષના અધિકારોમાં ઘટાડો થયો છે; તેથી, તે રદ કરવામાં આવે છે.
9. હાઈકોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને ASI ને ભોજશાળા સંકુલના સંચાલન અને વહીવટ અંગે નિર્ણયો લેવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ASI સમગ્ર સંકુલના વહીવટ અને સંચાલનનું નિરીક્ષણ કરવાનું ચાલુ રાખશે.
10. પોતાના ચુકાદામાં, હાઈકોર્ટે મુસ્લિમ પક્ષ અંગે પણ અવલોકનો કર્યા હતા. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે, જો મુસ્લિમ સમુદાય ઇચ્છે તો, તેઓ સરકારને નમાજ અદા કરવા માટે ધાર જિલ્લામાં જમીનનો એક અલગ ટુકડો ફાળવવા વિનંતી કરી શકે છે.
મધ્યપ્રદેશના ઐતિહાસિક ધાર જિલ્લામાં સ્થિત ભોજશાળા માત્ર પથ્થરોની એક ઈમારત નથી, પરંતુ તે ભારતની ભવ્ય જ્ઞાન પરંપરા, અજોડ સ્થાપત્ય અને રાજા ભોજના સુવર્ણકાળની જીવંત સાક્ષી છે. તાજેતરમાં મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેન્ચે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપતા આ પરિસરને મંદિર જાહેર કર્યું છે.
ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા મજબૂત પુરાવાઓ, જેમાં પરિસરમાંથી મળી આવેલી મૂર્તિઓ, હવન કુંડ અને સ્તંભો પર કોતરાયેલા સંસ્કૃત શ્લોકોનો સમાવેશ થાય છે, તેના આધારે અદાલતે આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. આ ચુકાદો એ વિરાસતને પુનર્જીવિત કરવાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે જે સદીઓથી વિવાદોના વમળમાં ફસાયેલી હતી.
જ્ઞાનનું કેન્દ્ર અને વિશ્વવિખ્યાત યુનિવર્સિટી
ઐતિહાસિક જૈન ગ્રંથ ‘પ્રબંધ ચિંતામણી’ મુજબ, પરમાર વંશના પ્રતાપી શાસક રાજા ભોજે ઈ.સ. 1034માં ધાર ખાતે દેવી સરસ્વતીની આરાધના માટે આ ભવ્ય ભોજશાળાનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. તે સમયે આ સ્થાન માત્ર એક મંદિર નહોતું, પરંતુ હિન્દુ દર્શન અને સંસ્કૃત ભાષાના અભ્યાસ માટેનું ભારતનું એક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત અને વિશાળ ગુરુકૂળ પ્રકારનું વિશ્વવિદ્યાલય હતું. જ્યાં રહીને ઉચ્ચ અભ્યાસની સારી વ્યવસ્થા હતી.
ધાર જિલ્લાના ગેઝેટિયર અનુસાર, ભોજશાળા તે સમયે લગભગ તમામ ભારતીય માન્યતાઓ અને વિદ્યાઓના અભ્યાસનું મહાન કેન્દ્ર ગણાતું હતું. આ વિદ્યાધામની ખ્યાતિ એટલી હતી કે અહીં દેશ-વિદેશના વિદ્યાર્થીઓ જ્ઞાન મેળવવા આવતા હતા.
કાલિદાસ અને બાણભટ્ટ જેવા મહાન વિદ્વાનોનું આશ્રયસ્થાન
ભોજશાળાની મહત્તાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે રાજા ભોજના સંરક્ષણમાં અહીં આશરે 1400 જેટલા મહાન વિદ્વાનો, કવિઓ અને ધર્મશાસ્ત્રીઓ નિવાસ કરતા હતા. આ યાદીમાં કાલિદાસ, બાણભટ્ટ, માઘ, ભવભૂતિ, માનતુંગ, ભાસ્કર ભટ્ટ અને ધનપાલ જેવા વિશ્વવિખ્યાત સાહિત્યકારોના નામ જોડાયેલા છે. આ વિદ્વાનોના માધ્યમથી ભોજશાળામાં ‘અવની કુર્મશતમ’, ‘સરસ્વતી કંઠાભરણ’, ‘રાજમાર્તંડ’ અને ‘તિથિ સારણિકા’ જેવા અનેક વિશ્વપ્રસિદ્ધ ગ્રંથોની રચના થઈ હતી.
રાજા ભોજ પોતે પણ એક અસાધારણ પ્રતિભા ધરાવતા શાસક હતા; તેઓ 72 પ્રકારની કલાઓ અને 36 પ્રકારની સૈનિક વિદ્યાઓમાં નિપુણ હોવાની સાથે જ્યોતિષ, આયુર્વેદ, વ્યાકરણ અને સ્થાપત્ય જેવા વિવિધ વિષયો પર 84 ગ્રંથોના રચયિતા હતા.
શિલાલેખોમાં છુપાયેલો ઈતિહાસ અને ‘ભોજશાળા’ નામનું રહસ્ય
ઈ.સ. 1903માં ધાર રિયાસતના શિક્ષણ અધિક્ષક કે.કે. લેલેએ આ ભવનની દીવાલોમાંથી રાજા અર્જુનવર્મનના સમયના સંસ્કૃત-પ્રાકૃત અભલેખો શોધી કાઢ્યા હતા, જે આજે પણ પ્રવેશદ્વાર પર જોવા મળે છે. આ અભિલેખોમાં ‘વિજયશ્રીનાટક’ નામના નાટકનો અંશ છે, જેની રચના રાજાના આચાર્ય મદને કરી હતી.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ ભવનને ‘ભોજશાળા’ નામ પણ કે.કે. લેલે દ્વારા જ આપવામાં આવ્યું હતું. તેમણે જોયું કે એક વિશાળ શિલાપટ્ટ પર સંસ્કૃત વ્યાકરણના નિયમો કોતરાયેલા હતા અને ભગવાન વિષ્ણુના કૂર્મ અવતારની સ્તુતિમાં શ્લોકો અંકિત હતા. રાજા ભોજ પોતે વ્યાકરણ પરના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘સરસ્વતી કંઠાભરણ’ ના લેખક હોવાથી, લેલેએ આ સ્થાનને ‘Hall of Bhoja’ અથવા ભોજશાળા તરીકે ઓળખાવ્યું.
સ્થાપત્યમાં વણાયેલી હિન્દુ સંસ્કૃતિના પુરાવા
ઈતિહાસના પાનાઓ તપાસતા જણાય છે કે 14મી-15મી સદી દરમિયાન આ પ્રાચીન મંદિરના સ્થાને મસ્જિદનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેમાં વપરાયેલી મોટાભાગની સામગ્રી હિન્દુ મંદિરોની જ હતી. ઈન્ડિયા ઈમ્પિરિયલ ગેઝેટિયર (1908) માં પણ ઉલ્લેખ છે કે આ ભવન પ્રાચીન મંદિરના અવશેષો પર ઉભું છે, જે ધાર નગરીના 84 ચોકનું ‘આભૂષણ’ ગણાતું હતું.
અહીંના સ્તંભો પર સાપના આકારમાં સંસ્કૃત વિભક્તિ અને પ્રત્યયો કોતરેલા છે, જેને ‘સર્પબંધી’ શિલાલેખ કહેવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, અનોખા ‘અનુષ્ટુપ છંદ’ ના શ્લોકો પણ મળી આવ્યા છે, જે રાજા ભોજના ઉત્તરાધિકારીઓ ઉદ્યાદિત્ય અને નરવર્મનના સમયના છે, જે દર્શાવે છે કે આ શાસકોની તલવારો વર્ણમાલાના અક્ષરો અને ધર્મની રક્ષા માટે હંમેશા તત્પર રહેતી હતી.
કે.કે. મુન્શીએ યોગ્ય રીતે જ નોંધ્યું છે કે રાજા ભોજના શાસનકાળમાં માળવાની સભ્યતા તેના સર્વોચ્ચ શિખરે હતી. ભોજશાળા માત્ર એક વિવાદિત સ્થળ નથી પણ ભારતીય જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો એક જીવંત દસ્તાવેજ છે. હાઈકોર્ટનો આ નિર્ણય એ પ્રાચીન ગરિમાને પુનઃસ્થાપિત કરવાની દિશામાં એક ઐતિહાસિક માઈલસ્ટોન સમાન છે. જે શિલાલેખોને ભૂંસી નાખવાનો પ્રયાસ થયો હતો, તે આજે ફરીથી વિશ્વને રાજા ભોજની સાહિત્યિક અને સાંસ્કૃતિક વિરાસતની યાદ અપાવી રહ્યા છે. ધારની આ ભોજશાળા આવનારી પેઢીઓ માટે ભારતની શૈક્ષણિક ભવ્યતાના પ્રતીક તરીકે હંમેશા પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.
શુ છે ઈતિહાસ?
ઈતિહાસની વાત કરીએ તો હજાર વર્ષ પહેલા ધારમાં પરમાર વંશનું શાસન હતુ. અહીં 1000 થી 1055 ઈસ્વી સુધી રાજા ભોજે શાસન કર્યુ. રાજા ભોજ સરસ્વતી દેવીના અનન્ય ભક્ત હતા. તેમણે ઈ.સ. 1034 માં અહીં એક મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. જે બાદમાં ભોજશાળા ના નામથી ઓળખાવા લાગી. રાજા ભોજે બંધાવેલી મહાવિદ્યાલય ભોજશાળા કહેવાઈ. હિંદુઓ તેને સરસ્વતી મંદિર પણ માને છે. એવુ કહેવાય છે કે ઈસ. 1305માં અલાઉદ્દીન ખિલજીએ ભોજશાળાને ધ્વસ્ત કરી દીધી. બાદમાં 1401માં ઈ.સ. દિલાવરખાન ગૌરીએ ભોજશાળાના એક હિસ્સામાં મસ્જિદ બનાવડાવી. ઈસ. 1514માં મહમુદ શાહ ખિલજીએ બીજા હિસ્સામાં પણ મસ્જિદ બનાવી દીધી. સૌપ્રથમ 1875માં અહીં ખોદકામ કરવામાં આવ્યુ હતુ. આ દરમિયાન સરસ્વતી મા ની પ્રતિમા નીકળી હતી.
આ ચુકાદાને ભોજશાળા વિવાદમાં એક મુખ્ય વળાંક માનવામાં આવી રહ્યો છે. લાંબા સમયથી, હિન્દુ પક્ષે કહ્યું છે કે ભોજશાળા દેવી સરસ્વતીને સમર્પિત એક મંદિર અને એક પ્રાચીન સંસ્કૃત યુનિવર્સિટી હતી, જ્યારે મુસ્લિમ પક્ષે દાવો કર્યો છે કે તે કમાલ મૌલા મસ્જિદ છે. ASI દ્વારા તાજેતરના સર્વેક્ષણ અહેવાલમાં સંકુલની અંદર મંદિર જેવા અવશેષો, શિલ્પો અને સ્થાપત્ય સુવિધાઓના ઘણા સંકેતો મળી આવ્યા હોવાનું પણ નોંધવામાં આવ્યું છે.
