કોના એક ઈશારે નક્કી થાય છે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ? જાણો તમારા ખિસ્સા પર પડતી સીધી અસર
ઈરાન-અમેરિકાના તણાવ વચ્ચે તેલની કિંમતો આસમાને છે, પણ શું તમે જાણો છો કે આ ભાવ પાછળ માત્ર યુદ્ધ જવાબદાર નથી? તેલની માયાજાળ પાછળ છુપાયેલા એવા રહસ્યો, જે ભારત જેવા દેશો માટે મોટું જોખમ પેદા કરી શકે છે.
રશિયા-યુક્રેન હોય કે ઈરાન-ઈઝરાયેલ સંઘર્ષ, જ્યારે પણ દુનિયામાં ક્યાંય ગોળી ચાલે છે, ત્યારે તેની સૌથી પહેલી અસર તમારા વાહનના પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર જોવા મળે છે. પરંતુ શું ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ ભાવ નક્કી કરવાની સત્તા કોની પાસે છે? શું કોઈ એક દેશ આખી દુનિયાના તેલના ભાવ કંટ્રોલ કરે છે? જવાબ છે – ‘ના’. આ એક જટિલ આંતરરાષ્ટ્રીય જાળ છે.
ભાવ નક્કી કરનાર અદ્રશ્ય હાથ કોનો…?
તેલના ભાવ નક્કી કરવામાં ‘OPEC’ (ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ પેટ્રોલિયમ એક્સપોર્ટિંગ કન્ટ્રીઝ) સૌથી શક્તિશાળી ભૂમિકા ભજવે છે. આ તેલ ઉત્પાદક દેશોનું એક સંગઠન છે, જેમાં સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે. જો આ દેશો નક્કી કરે કે આજે ઉત્પાદન ઘટાડવું છે, તો બજારમાં તેલની અછત સર્જાય છે અને ભાવ રાતોરાત વધી જાય છે.
ડોલર અને ડિમાન્ડની રમત
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલનો વેપાર માત્ર ‘યુએસ ડોલર’માં થાય છે. એટલે જો અમેરિકન ડોલર મજબૂત થાય, તો ભારત જેવા આયાત કરતા દેશોએ તેલ ખરીદવા માટે વધુ રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે. આ ઉપરાંત, ચીન અને ભારત જેવા મોટા દેશોમાં તેલની માંગ કેટલી છે, તે પણ ભાવ નક્કી કરવામાં મહત્વનું પરિબળ છે.
હોર્મુઝની ખાડી: દુનિયાની દુખતી નસ
ઈરાન સાથેના સંઘર્ષમાં ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ સૌથી ચર્ચામાં છે. આ એ દરિયાઈ માર્ગ છે જ્યાંથી દુનિયાનો 20% તેલ સપ્લાય પસાર થાય છે. જો અહીં યુદ્ધને કારણે જહાજો અટકી જાય, તો પુરવઠો ખોરવાય છે અને બજારમાં ‘ડર’ ફેલાય છે, જેના કારણે વેપારીઓ વાયદા બજારમાં ભાવ વધારી દે છે.
શેરબજાર અને સટ્ટો
તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે તેલના ભાવ માત્ર ભૌતિક તેલ પર નહીં, પણ ‘ફ્યુચર માર્કેટ’ પર પણ આધાર રાખે છે. વેપારીઓ તેલના ભવિષ્યના ભાવ પર દાવ લગાવે છે, જેના કારણે કોઈ પણ યુદ્ધની આશંકા માત્રથી જ ભાવ આસમાને પહોંચી જતા હોય છે.
આમ, તેલના ભાવ એ માત્ર માગ અને પુરવઠાનો વિષય નથી, પણ રાજનીતિ, યુદ્ધ અને ચલણના મૂલ્યની એક ગૂંચવાયેલી માયાજાળ છે.
