ભારતમાં શ્રાવણ મહિનો બે અલગ-અલગ તારીખે કેમ શરૂ થાય છે ? ‘શ્રાવણ’ નામની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ ? જાણો

શ્રાવણ મહિનાને હિંદુ કેલેન્ડરનો સૌથી પવિત્ર મહિનો માનવામાં આવે છે. આ મહિનામાં ભગવાન શિવજીની પૂજા, રુદ્રાભિષેક, જળાભિષેક, ઉપવાસ, અને વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. પરંતુ દર વર્ષે ઘણા લોકોના મનમાં એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં શ્રાવણ મહિનો ચોક્કસ તારીખે શરૂ થાય છે અને કેટલાક સ્થળોએ તે 15 દિવસ અગાઉ શરૂ થાય છે. હકીકતમાં જો કોઈ તફાવત હોય તો તે છે હિન્દુ કેલેન્ડરની ગણતરી કરવાની બે અલગ અલગ પદ્ધતિઓ. તારીખો અલગ હોવા છતાં શ્રાવણ મહિનાનું ધાર્મિક મહત્વ દરેક જગ્યાએ સમાન રહે છે.

શ્રાવણ નામની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ?

શ્રાવણ શબ્દ સંસ્કૃતના શ્રવણ નક્ષત્ર પરથી આવ્યો છે. જ્યોતિષશાસ્ત્ર અનુસાર, જે ચંદ્રમાસ દરમિયાન પૂર્ણિમાના દિવસે ચંદ્ર શ્રવણ નક્ષત્રની આસપાસ હોય છે તેને શ્રાવણ માસ કહેવામાં આવે છે. એટલે આ મહિનાનું નામ સીધું આકાશના નક્ષત્ર સાથે જોડાયેલું છે.

હિન્દુ પંચાંગના બે મુખ્ય પ્રકાર

ભારતમાં હિન્દુ પંચાંગના બે મુખ્ય પ્રકાર છે. પૂર્ણિમા અને અમાવસ્યા. આ બે પદ્ધતિઓના કારણે, શ્રાવણ મહિનાની શરૂઆત અને સમાપ્તિ તારીખો વચ્ચે તફાવત હોય છે.

પૂર્ણિમાંત પંચાંગ

નવો મહિનો પૂર્ણ ચંદ્ર પછીના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને પછીના પૂર્ણ ચંદ્ર દિવસે સમાપ્ત થાય છે. આ પદ્ધતિ મુખ્યત્વે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન, હરિયાણા, પંજાબ, હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તર ભારતના અન્ય ઘણા રાજ્યોમાં અનુસરવામાં આવે છે.

અમાવાસ્યાંત પંચાંગ

અમાવસ્યા પદ્ધતિમાં, અમાવસ્યા પછી બીજા દિવસથી નવો મહિનો શરૂ થાય છે અને આગામી અમાવસ્યાના દિવસે સમાપ્ત થાય છે. આ પદ્ધતિ ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને દક્ષિણ ભારતના ઘણા અન્ય રાજ્યોમાં પ્રચલિત છે.

તારીખો શા માટે અલગ હોય છે?

શ્રાવણ મહિનાની શરૂઆત અને સમાપ્તિ વચ્ચે તારીખનો તફાવત છે. કારણ કે મહિનો પૂર્ણિમા અને અમાવસ્યા અથવા બે કેલેન્ડરોમાં જુદી જુદી તારીખે શરૂ થાય છે. તેથી ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારતના કેલેન્ડરોમાં શ્રાવણ મહિનાની તારીખો અલગ હોય છે.

ભગવાન શિવજીને પ્રિય છે શ્રાવણ મહિનો

જો કે તફાવત માત્ર ગણતરીની પદ્ધતિમાં જ છે. ધાર્મિક સિદ્ધાંતો, ભગવાન શંકરજી પ્રત્યેની ભક્તિ અને શ્રાવણ મહિનાનું મહત્વ બંને પ્રણાલીઓમાં સમાન છે.શ્રાવણ મહિનો ભગવાન શિવજીને અત્યંત પ્રિય માનવામાં આવે છે. આ મહિનામાં શિવભક્તો મંદિરોમાં જઈને શિવલિંગ પર જળાભિષેક, દૂધ, બિલીપત્ર, ધતૂરાના ફૂલ, ભસ્મ અને અન્ય ફૂલ પણ અર્પણ કરે છે. ઘણા ભક્તો શ્રાવણના સોમવારે ઉપવાસ રાખે છે. રુદ્રાભિષેક કરે છે અને ‘ૐ નમઃ શિવાય’ મંત્રનો જાપ કરીને ભગવાન શિવજીની આરાધના કરે છે.

નોંધ: ઉપરોક્ત માહિતી મુખ્યત્વે હિંદુ ધાર્મિક માન્યતાઓ પર આધારિત છે. TV9 ગુજરાતી કોઈપણ પ્રકારની માહિતીને સમર્થન આપતું નથી.

આ પણ વાંચો, શિવલિંગ અને જ્યોતિર્લિંગમાં શું તફાવત છે ? જાણો બંને વચ્ચેનો મોટો ફરક