Diwali 2026 : ફટાકડાના અવાજની ડેસિબલ મર્યાદા કેટલી ? નિયમ તોડશો તો થશે જેલ અને દંડ

દિવાળી આવી ગઈ છે. આ પર્વ ફટાકડા અને રોશનીનો ઉત્સવ ગણાય છે, પરંતુ ભારે ધડાકા અનેક લોકો માટે મુશ્કેલી ઊભી કરે છે. નાના બાળકો, વડીલો, દર્દીઓ અને પાલતુ પ્રાણીઓ આ અવાજથી વિશેષ પ્રભાવિત થાય છે. કેટલાય લોકોનું સ્વાસ્થ્ય બગડે છે, કોઈ ફટાકડાથી દાઝી જાય છે તો કોઈને શ્વાસની તકલીફો ઘેરી વળે છે. આવો જાણીએ કે ફટાકડાના અવાજની કાયદાકીય મર્યાદા કેટલી છે? કેટલો અવાજ થઈ રહ્યો છે? તેને કેવી રીતે ટ્રેક કરવો? અને નિયમ તોડવા પર કેટલી સજા થઈ શકે?

ફટાકડા માટે કેન્દ્રીય અવાજ ધોરણો સામાન્ય રીતે નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. વિસ્ફોટના સ્થળથી 4 મીટરના અંતરે અવાજ 125 ડેસિબલથી વધુ ન હોવો જોઈએ. આ ફટાકડાના વ્યક્તિગત અવાજ માટેનું ધોરણ છે. વિસ્તાર મુજબ સામાન્ય અવાજના ધોરણો અલગ છે:

• રહેણાંક વિસ્તાર: દિવસના સમયે 55 ડેસિબલ અને રાત્રે 45 ડેસિબલ.
• વાણિજ્યિક (કમર્શિયલ) વિસ્તાર: દિવસના સમયે 65 ડેસિબલ અને રાત્રે 55 ડેસિબલ.
• ઔદ્યોગિક વિસ્તાર: દિવસના સમયે 75 ડેસિબલ અને રાત્રે 70 ડેસિબલ.
• સાયલન્સ ઝોન: દિવસના સમયે 50 ડેસિબલ અને રાત્રે 40 ડેસિબલ.

દિવસનો સમય સવારે 6 વાગ્યાથી રાત્રે 10 વાગ્યા સુધીનો ગણાય છે, જ્યારે રાત્રિનો સમય રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધીનો હોય છે. એક મહત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે કે રહેણાંક વિસ્તારની 55 કે 45 ડેસિબલની મર્યાદા આસપાસના સમગ્ર પર્યાવરણના ધ્વનિ સ્તર (એમ્બિયન્ટ નોઇઝ લેવલ) માટે છે.

શું રાત્રે ફટાકડા ફોડવાની પરવાનગી છે?

દેશભરમાં ફટાકડા ફોડવાનો સમય દરેક જગ્યાએ એકસરખો હોતો નથી. ઘણી જગ્યાએ રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધી અવાજ કરતા ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ હોય છે. દિવાળી પર કેટલાક રાજ્યો અથવા સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર દ્વારા મર્યાદિત સમય માટે છૂટ આપવામાં આવે છે. આ સમય અને શરતો સત્તાવાર આદેશ મુજબ બદલાઈ શકે છે. તેથી પાછલા વર્ષનો સમય આ વર્ષે પણ લાગુ પડશે તેમ માની લેવું યોગ્ય નથી. ફટાકડા ફોડતા પહેલાં તમારા જિલ્લા વહીવટીતંત્ર, પોલીસ અથવા રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની તાજી સૂચનાઓ તપાસવી યોગ્ય રહેશે. કોઈ ચોક્કસ શહેરમાં ગ્રીન ફટાકડા, વેચાણ, સમય અથવા ફટાકડાના પ્રકાર પર અલગ પ્રતિબંધ પણ હોઈ શકે છે. કાયદાકીય રીતે હોસ્પિટલ, વૃદ્ધાશ્રમ અને ગીચ વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોમાં વધુ અવાજવાળા ફટાકડા ફોડી શકાતા નથી.

અવાજનું સ્તર (Noise) કેવી રીતે ટ્રેક કરવું?

અવાજ માપવાની સૌથી વિશ્વસનીય પદ્ધતિ કેલિબ્રેટેડ ‘સાઉન્ડ લેવલ મીટર’નો ઉપયોગ છે. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ અને વહીવટીતંત્ર આવા સાધનો દ્વારા નિર્ધારિત સ્થળોએ ધ્વનિ સ્તર નોંધે છે. તેમના માપનમાં સમય, સ્થળ અને સાધનનો યોગ્ય રેકોર્ડ રહે છે. મોબાઈલ ફોનની નોઇઝ-મીટર એપ માત્ર પ્રાથમિક અંદાજ આપે છે; ફોનનો માઇક્રોફોન, એપની ગુણવત્તા અને આસપાસની સ્થિતિ રીડિંગમાં ફેરફાર લાવી શકે છે. તેથી મોબાઈલ એપના આંકડાને કાયદાકીય પુરાવો કે સત્તાવાર માપન ન ગણવું. ફટાકડાની સાવ નજીક જઈને અવાજ માપવાનો પ્રયાસ કરવો જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.

જો તમારા વિસ્તારમાં સતત વધુ અવાજવાળા ફટાકડા ફોડવામાં આવી રહ્યા હોય, તો સુરક્ષિત જગ્યાએથી સમય અને સ્થળ નોંધી લો. શક્ય હોય તો દૂરથી નાનો વીડિયો કે ઓડિયો રેકોર્ડ કરો, જેમાં તારીખ અને સમય સચવાયેલા રહે. કોઈ વ્યક્તિ સાથે ઘર્ષણમાં ઉતરવાનું કે ફટાકડાને અડવાનું ટાળો. આ અંગેની ફરિયાદ સ્થાનિક પોલીસ, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અથવા રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડને કરી શકાય છે. તાત્કાલિક જોખમ જણાય તો સ્થાનિક ઈમરજન્સી સેવાઓનો સંપર્ક કરવો.

નિયમ તોડવા પર શું સજા થઈ શકે?

કાર્યવાહી ઉલ્લંઘનના પ્રકાર અને લાગુ કરાયેલા આદેશ પર આધાર રાખે છે. પોલીસ અથવા અધિકૃત અધિકારીઓ ફટાકડા બંધ કરાવી શકે છે અને પ્રતિબંધિત ફટાકડા કે ગેરકાયદેસર સ્ટોક જપ્ત કરી શકે છે. લાયસન્સ વગર વેચાણ, સંગ્રહ કે ઉત્પાદન કરવા બદલ વિસ્ફોટક પદાર્થ સંબંધિત કાયદા હેઠળ અલગ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. ધ્વનિ પ્રદૂષણના નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ પર્યાવરણ સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ દંડાત્મક પગલાં લેવામાં આવી શકે છે. સજા કે દંડની રકમ દરેક કેસમાં એકસરખી હોતી નથી; તે કયો નિયમ તૂટ્યો છે, કયા રાજ્યમાં ઘટના બની છે અને કયા કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી થઈ રહી છે તેના પર નિર્ભર કરે છે.

કોર્ટ કે વહીવટીતંત્રના પ્રતિબંધ છતાં ઉલ્લંઘન ચાલુ રાખવામાં આવે તો મામલો વધુ ગંભીર બની શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના એડવોકેટ અશ્વિની કુમાર દુબે જણાવે છે કે દિલ્હી-એનસીઆરમાં પ્રતિબંધિત ફટાકડા ફોડવા કે ખરીદવા બદલ 6 મહિના સુધીની જેલ, ₹200 સુધીનો દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે. જ્યારે વેચાણ કે સંગ્રહના કેસમાં 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹5,000 સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. આ અત્યંત સંવેદનશીલ બાબત છે; જો કોઈ વિસ્ફોટ થાય અને જાનહાનિ થાય તો અન્ય ગંભીર કલમો ઉમેરાઈ શકે છે અને સજાની મુદત વધી શકે છે.

ફરિયાદ કરતી વખતે કઈ બાબતો જણાવવી?

ફરિયાદમાં સ્થળનું પૂરેપૂરું સરનામું અથવા જાણીતી ઓળખ ચિહ્ન (લેન્ડમાર્ક) જણાવો. અવાજ કયા સમયે શરૂ થયો અને કેટલો સમય ચાલ્યો તે લખો. સુરક્ષિત હોય તો દૂરથી લેવાયેલો વીડિયો કે ઓડિયો પુરાવા તરીકે જોડો. તમે કયા અધિકારી કે વિભાગનો સંપર્ક કર્યો તેનો સમય અને ફરિયાદ નંબર સાચવી રાખો. ખોટી કે અતિશયોક્તિ ભરેલી ફરિયાદ ન કરવી. રેકોર્ડિંગ કરવા માટે કોઈના અંગત પરિસરમાં પ્રવેશ ન કરવો. ફટાકડા ફોડનાર વ્યક્તિને ધમકાવવી કે તેની સાથે વિવાદ કરવો પરિસ્થિતિ બગાડી શકે છે; ફરિયાદનો હેતુ માત્ર તંત્રને નિયમો લાગુ કરવા માટે માહિતી આપવાનો છે.

ફટાકડા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો

સુપ્રીમ કોર્ટે ફટાકડાના ઉપયોગ અને પ્રદૂષણને લઈને સમયાંતરે અનેક નિર્દેશો જાહેર કર્યા છે. દિલ્હી-એનસીઆરમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં માત્ર પ્રમાણિત ગ્રીન ફટાકડાના ઉપયોગ અને તેને ફોડવાના સમય પર મર્યાદાઓ લાદવામાં આવી હતી. આ આદેશો મોટાભાગે ચોક્કસ વિસ્તારો અને તહેવારો માટે હોય છે. તેથી દર વર્ષે તમારા શહેર અને રાજ્યના તાજા સરકારી આદેશો તપાસવા જરૂરી છે. આ વખતે સ્થાનિક વહીવટી અધિકારીઓ દિવાળી સંદર્ભે કેવા આદેશો જાહેર કરે છે તે જોવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

જવાબદારીપૂર્વક દિવાળી ઉજવો

ફટાકડા ખરીદતી વખતે પેકેટ પર ઉત્પાદક, લાયસન્સ અને માન્યતાની વિગતો અવશ્ય ચકાસો. માત્ર દુકાનદારના કહેવા પર કોઈ ફટાકડાને સુરક્ષિત કે નિયમ અનુસાર ન માની લો. નિર્ધારિત સમયમર્યાદાનું પાલન કરો. હોસ્પિટલ, શાળા, અદાલત અને અન્ય સાયલન્સ ઝોનની આસપાસ વિશેષ સાવચેતી રાખો. સૌથી ઉત્તમ વિકલ્પ ઓછા અવાજવાળી ઉજવણી અને રોશની પર ભાર મૂકવાનો છે. દિવાળીનો આનંદ અન્યોની ઊંઘ, સ્વાસ્થ્ય અને શાંતિના ભોગે ન હોવો જોઈએ. નિયમોની જાણકારી રાખો, સ્થાનિક આદેશોનું પાલન કરો અને અવાજની વધુ પડતી સમસ્યા જણાય તો સુરક્ષિત રીતે સંબંધિત અધિકારીઓને જાણ કરો.

ભારતમાં ક્યાંથી આવી સોન પાપડી ? દિવાળી પર મીઠાઈનું બોક્સ હાથમાં આવે તે પહેલાં જાણી લો તેનો રસપ્રદ ઇતિહાસ