શું ભારતમાં ઈન્સ્ટાગ્રામ બંધ થઈ જશે? ભારત સરકારે મેટાને આપ્યુ 7 દિવસનું અલ્ટીમેટમ
ઇન્સ્ટાગ્રામ ભારતમાં અત્યંત લોકપ્રિય છે, પરંતુ તેની પાછળ એક 'ડાર્ક સિક્રેટ' છુપાયેલું છે. ડોપામાઈન એડિક્શન અને જાહેરાતોની ભૂખ મેટાને બાળકોના જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રીને પણ પ્લેટફોર્મ પર સ્થાન આપવા મજબૂર કરે છે. બીબીસીના રિપોર્ટ બાદ ભારત સરકારે મેટાને કડક ચેતવણી આપતા 7 દિવસનું અલ્ટીમેટમ આપી જવાબ માગ્યો છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં સોશિયલ મીડિયા આપણા જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું છે. ખાસ કરીને ઇન્સ્ટાગ્રામ (Instagram), જે ભારતમાં જ્ઞાન અને મનોરંજનના નામે સૌથી વધુ ડાઉનલોડ થતી એપ બની ગઈ છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે જે એપ પર તમે કલાકો વિતાવો છો, તેની પાછળ એક ભયાનક સત્ય છુપાયેલુ છે? તાજેતરમાં બીબીસી (BBC) ની એક ઈન્વેસ્ટિગેટિવ રિપોર્ટ અને ભારત સરકાર દ્વારા મેટા (Meta) ને આપવામાં આવેલી 7 દિવસની ચેતવણીએ ઇન્સ્ટાગ્રામના ‘ડાર્ક સિક્રેટ’ પરથી પડદો ઉઠાવ્યો છે.
ભારતમાં ઇન્સ્ટાગ્રામનું વર્ચસ્વ
- ભારતમાં એન્ડ્રોઇડ ફોન પર ઇન્સ્ટાગ્રામના 500 કરોડથી વધુ ડાઉનલોડ્સ
- આ આંકડો દર્શાવે છે કે આપણે ત્યાં ચેટ જીપીટી (ChatGPT) કે ટિકટોક (TikTok) કરતા પણ ઇન્સ્ટાગ્રામ વધુ લોકપ્રિય છે
- વર્ષ 2025 ના એક ડેટા મુજબ, ભારતમાં 480 મિલિયન લોકો ઇન્સ્ટાગ્રામ વાપરે છે
- આ વિશાળ યુઝર બેઝ જ તેને કમાણીનું અને સાથે સાથે જોખમનું કેન્દ્ર બનાવે છે
મગજ સાથે રમત અને ડોપામાઈનનું એડિક્શન
ઇન્સ્ટાગ્રામ માત્ર એક એપ નથી, પણ એક માનસિક જાળ છે. જ્યારે આપણે રીલ્સ જોઈએ છીએ, ત્યારે 1 મિનિટની અંદર મ્યુઝિક, વિઝ્યુઅલ્સ અને માહિતીનો એવો મારો કરવામાં આવે છે કે મગજમાં ડોપામાઈન (Dopamine) અને સેરોટોનિન જેવા ‘હેપ્પી હોર્મોન્સ’ પેદા થાય છે.
પ્લેટફોર્મની જવાબદારી અને માઈન્ડ ગેમ
ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવી કંપનીઓ કાયદાકીય કપાતથી બચવા માટે પોતાને માત્ર એક ‘પ્લેટફોર્મ’ તરીકે ઓળખાવે છે. તેમનો તર્ક છે કે તેઓ માત્ર સામગ્રી મૂકનાર અને જોનાર વચ્ચેનો સેતુ છે, તેથી તેના પર આવતી ગંદી સામગ્રી માટે તેઓ સીધી રીતે જવાબદાર નથી. પરંતુ અસલી ખેલ માનવ જિજ્ઞાસા પર ચાલે છે. જે સામગ્રી સમાજમાં પ્રતિબંધિત હોય, તેને જોવાની માણસની સહજ વૃત્તિ હોય છે અને અલ્ગોરિધમ આ જ નબળાઈને પકડીને યુઝરને જાળમાં ફસાવે છે.
એપ દ્વારા મગજ પર કબજો કરવાનો પ્રયાસ
આનાથી યુઝરને એક પ્રકારનો નશો કે લત લાગે છે. ઇન્સ્ટાગ્રામની ટીમ સતત એ વાત પર નજર રાખે છે કે યુઝર એપ પર કેટલો સમય વિતાવે છે.
જો તમે 5 મિનિટથી ઓછો સમય વિતાવો, તો અલ્ગોરિધમ ચિંતિત થઈ જાય છે અને આગલી વખતે તમને વધુ આકર્ષક કે તમારી જિજ્ઞાસા સંતોષે તેવું કન્ટેન્ટ પીરસે છે. ઇન્સ્ટાગ્રામની ટીમનો મુખ્ય લક્ષ્યાંક એ છે કે યુઝર એપ પર ઓછામાં ઓછી 30 મિનિટ વિતાવે. જો તમે 5 મિનિટમાં બહાર નીકળી જાવ, તો અલ્ગોરિધમ તરત જ સક્રિય થઈને તમારી પસંદગીના આધારે વધુ આકર્ષક કે વિવાદાસ્પદ કન્ટેન્ટ પીરસે છે જેથી તમે પાછા ફરો. બાળકો આ જાળમાં ઝડપથી ફસાય છે કારણ કે તેમના માટે બધું નવું હોય છે અને તેમની પાસે વડીલો જેવો સામાજિક અનુભવ નથી હોતો, આથી, માત્ર એપ વાપરવી જોખમી નથી, પણ તે કેવી રીતે તમારી માનસિકતાને કંટ્રોલ કરે છે તે સમજવું અત્યંત જરૂરી છે.
જાહેરાતની ગંદી ભૂખ અને 200 બિલિયન ડોલરનો ખેલ
મેટા (જે ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને વોટ્સએપની પેરેન્ટ કંપની છે) ની વાર્ષિક કમાણીનો 98% હિસ્સો જાહેરાતોમાંથી આવે છે.
ગયા વર્ષે મેટાએ જાહેરાતો દ્વારા 200 બિલિયન ડોલરનો વેપાર કર્યો, જે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના કુલ વેપાર (140 બિલિયન ડોલર) કરતા પણ ઘણો વધારે છે
આ પૈસાની ભૂખને કારણે પ્લેટફોર્મ પર એવા એડવર્ટાઈઝર્સને પણ સ્થાન મળે છે જે અશ્લીલતા અને ગુનાખોરીને પ્રોત્સાહન આપે છે.
ઇન્સ્ટાગ્રામની સૌથી ડાર્ક સાઈડ ચાઈલ્ડ એબ્યુઝ
BBCની તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર બાળકોના જાતીય શોષણ (Child Sexual Abuse Material) ને લગતી સામગ્રી અને જાહેરાતો પીરસવામાં આવી રહી હતી. અલ્ગોરિધમ યુઝરના ટેસ્ટને પકડે છે અને જો કોઈ વ્યક્તિ એકવાર ભૂલથી પણ અશ્લીલ સામગ્રી જુએ, તો તેને વધુ ને વધુ એવા વીડિયો અને જાહેરાતો બતાવવામાં આવે છે. આ જાહેરાતો યુઝરને ઇન્સ્ટાગ્રામથી હટાવીને ટેલિગ્રામ (Telegram) કે અન્ય ડાર્ક વેબસાઇટ્સ પર લઈ જાય છે, જ્યાં પૈસા લઈને ગંદુ કન્ટેન્ટ બતાવવામાં આવે છે.
ભારત સરકારની કડક કાર્યવાહી
બ્લૂમબર્ગના અહેવાલ મુજબ, ભારત સરકારે મેટાને નોટિસ આપી છે કે તે તેના પ્લેટફોર્મ પરથી બાળકોના જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રીને તાત્કાલિક હટાવે
સરકાર દ્વારા મેટા પાસે 7 દિવસમાં જવાબ માંગવામાં આવ્યો છે.
માર્ક જકરબર્ગે અગાઉ અમેરિકામાં પણ આવી જ ભૂલો માટે જાહેરમાં માફી માંગવી પડી હતી, કારણ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ દ્વારા ડ્રગ્સ વેચવાની અને ક્રાઇમ વધવાની ફરિયાદો ઉઠી હતી.
કાયદાકીય ચેતવણી: તમે પણ ગુનેગાર બની શકો છો!
મોટાભાગના લોકો એમ માને છે કે માત્ર અશ્લીલ વીડિયો અપલોડ કરનાર જ ગુનેગાર છે, પણ ભારતીય કાયદો અલગ છે. IT Act 67B અને POCSO કાયદા હેઠળ જો તમે ચાઈલ્ડ પોર્નોગ્રાફી કે અશ્લીલ સામગ્રી કન્ઝ્યુમ (જુઓ) છો, તો પણ તમે ગુનેગાર છો. તપાસ એજન્સીઓ તમારા IP એડ્રેસ, લોકેશન અને IMEI નંબર દ્વારા તમને શોધી શકે છે. તમે કયું વાઈફાઈ વાપર્યું કે કયા ટાવરથી સિગ્નલ લીધું, તે બધી જ માહિતી સાયબર સેલ પાસે હોય છે.
સોશિયલ મીડિયાની આ જાળમાંથી કેવી રીતે બચવું?
જો તમે કે તમારા બાળકો ઇન્સ્ટાગ્રામ વાપરે છે, તો આ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે
એલ્ગોરિધમ રિસેટ કરો
જો તમારી ફીડમાં ગંદા વીડિયો આવવા લાગે, તો ઇન્સ્ટાગ્રામને ફેક્ટરી રિસેટ કરો અથવા અનઇન્સ્ટોલ કરીને ફરીથી ઇન્સ્ટોલ કરો
રિપોર્ટ અને અનફોલો
અશ્લીલ કન્ટેન્ટ મૂકતા ક્રિએટર્સને તરત જ બ્લોક અને રિપોર્ટ કરો. માત્ર ‘અનફોલો’ કરવાથી કામ નહીં ચાલે, તેને ‘સ્પેમ’ તરીકે રિપોર્ટ કરો
સેટિંગ્સમાં ફેરફાર
ઇન્સ્ટાગ્રામ પ્રોફાઇલમાં જઈને ‘Content You See’ સેટિંગમાં ‘Suggested Content’ પર ક્લિક કરો. ત્યાં ‘Not Interested’ અને ‘Don’t Recommend’ વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરીને તમારા અલ્ગોરિધમને સુધારો.
બાળકો પર દેખરેખ
બાળકોના હાથમાં મોબાઈલ આપતી વખતે તેઓ કયા પ્રકારનું કન્ટેન્ટ જોઈ રહ્યા છે અને કેટલો સમય વિતાવે છે તેની કડક દેખરેખ રાખો
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માત્ર પ્લેટફોર્મ હોવાનો દાવો કરીને પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકતી નથી. આ એક સંવેદનશીલ મુદ્દો છે જેમાં યુઝરે પોતે જ સાવધ રહેવું પડશે. ઇન્સ્ટાગ્રામની આ ચકાચૌંધથી ભરેલી દુનિયા પાછળ જે ડાર્ક સિક્રેટ છે, તે તમારા માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આ ‘ડાર્ક સિક્રેટ’ થી બચવાનો એક જ રસ્તો છે. જાગૃતિ, સ્વયં શિસ્ત અને સંયમિત ઉપયોગ.
