AI Copyright Law: દુનિયાભરમાં બદલાઈ રહ્યા છે AI અને કૉપિરાઇટ કાયદા: ભારતથી યુરોપ સુધી શું બદલાયું?
જનરેટિવ AIના ઝડપી વિકાસને કારણે વિશ્વભરમાં કૉપિરાઇટ અને ડેટા ઉપયોગના નિયમોમાં મોટા ફેરફારો આવી રહ્યા છે. ભારત, યુરોપિયન યુનિયન અને અમેરિકા અલગ-અલગ રીતે AI ટ્રેનિંગ ડેટા, સર્જકોના હક અને કન્ટેન્ટ ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવા માટે નવા માળખા તૈયાર કરી રહ્યા છે.
ચેટજીપીટી, સોરા અને મિડજર્ની જેવા જનરેટિવ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ટૂલ્સે ઇન્ટરનેટ અને સર્જનાત્મક દુનિયાને સંપૂર્ણ રીતે બદલાવી દીધી છે. પરંતુ AIની ઝડપથી વધતી શક્તિ હવે કૉપિરાઇટ અને Intellectual Property કાયદાઓ માટે મોટો પડકાર બની ગઈ છે.
વિશ્વભરની સરકારો હવે એ નક્કી કરવા પ્રયત્ન કરી રહી છે કે AI કંપનીઓ કલાકારો, લેખકો અને પ્રકાશકોના ડેટાનો ઉપયોગ તેમની મંજૂરી વગર કરી શકે કે નહીં. સાથે જ એ પ્રશ્ન પણ ઊભો છે કે AI દ્વારા બનાવાયેલી ઇમેજ, વિડિયો અથવા લખાણનો સાચો માલિક કોણ ગણાશે.
આવા અનેક મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને દુનિયાના અલગ-અલગ દેશો નવા કાયદા અને નિયમો બનાવી રહ્યા છે. ભારત, યુરોપિયન યુનિયન અને અમેરિકા જેવા દેશો હવે AI ટેક્નોલોજી માટે વધુ કડક અને સ્પષ્ટ નિયમન તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.
ભારતમાં AI કન્ટેન્ટ પર કડક નિયમો
ભારત સરકારે AI અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટને લઈને સંતુલિત પરંતુ કડક અભિગમ અપનાવ્યો છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) દ્વારા ફેબ્રુઆરી 2026માં IT નિયમોમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. નવા નિયમો મુજબ કોઈપણ AI દ્વારા બનાવાયેલા વિડિયો, ફોટો અથવા ઓડિયો પર સ્પષ્ટ “AI-Generated” લેબલ લગાવવું ફરજિયાત રહેશે.
જો કોઈ ડીપફેક અથવા ભ્રામક સામગ્રી ફેલાય છે, તો મેટા, X (ટ્વિટર) અને ગૂગલ જેવી કંપનીઓને તે કન્ટેન્ટ 3 કલાકની અંદર દૂર કરવું પડશે. નિયમોનું પાલન ન કરવામાં આવે તો આવા પ્લેટફોર્મ્સ પોતાનું સેફ હાર્બર પ્રોટેક્શન ગુમાવી શકે છે અને તેમના પર કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. સાથે જ સરકાર AI ટ્રેનિંગ માટે કૉપિરાઇટ ડેટાના ઉપયોગ માટે લાયસન્સિંગ મોડલ પર પણ કામ કરી રહી છે.
યુરોપિયન યુનિયનમાં સૌથી કડક AI કાયદો
યુરોપિયન યુનિયન (EU)એ વિશ્વનો સૌથી વ્યાપક AI કાયદો “EU AI Act” અમલમાં મૂક્યો છે. આ કાયદા હેઠળ AI સિસ્ટમોને તેમના જોખમના આધારે અલગ-અલગ શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવી છે. સૌથી કડક નિયમો તે ટેક્નોલોજી પર લાગુ પડે છે જે ચહેરા ઓળખ અથવા વ્યક્તિગત ડેટા સ્ક્રેપિંગ સાથે સંબંધિત છે.
AI કંપનીઓને હવે સ્પષ્ટ રીતે જણાવવું પડશે કે તેમના મોડેલને ટ્રેન કરવા માટે કયા પ્રકારના ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ઓગસ્ટ 2026થી તમામ AI જનરેટેડ કન્ટેન્ટ અને ડીપફેક સામગ્રી પર “AI-Generated” લેબલ લગાવવું ફરજિયાત રહેશે. યુરોપનું આ મોડલ હવે અન્ય દેશો માટે ઉદાહરણ બની રહ્યું છે.
અમેરિકા, યુકે, સિંગાપુર અને અન્ય દેશોનો અલગ અભિગમ
અમેરિકામાં AI અને કૉપિરાઇટ સંબંધિત મુદ્દાઓ મુખ્યત્વે અદાલતી કેસો અને US કૉપિરાઇટ ઓફિસ દ્વારા નક્કી થાય છે. ત્યાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે માત્ર મશીન દ્વારા બનાવેલા કન્ટેન્ટને કૉપિરાઇટ સુરક્ષા મળતી નથી. અમેરિકા હજુ પણ માનવીય સર્જનાત્મકતાને સૌથી વધુ મહત્વ આપે છે.
UK અને સિંગાપુર જેવા દેશો AI માટે થોડો અલગ માર્ગ અપનાવી રહ્યા છે. UK એક એવો ફ્રેમવર્ક તૈયાર કરી રહ્યું છે જેમાં કન્ટેન્ટ સર્જકોને તેમના ડેટાને AI ટ્રેનિંગમાંથી બહાર રાખવાનો વિકલ્પ મળી શકે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અલગ-અલગ દેશોના આ નિયમો દર્શાવે છે કે દુનિયા હવે બિનઅનુમતિ ડેટા ઉપયોગના યુગમાંથી બહાર આવી રહી છે. આવનારા સમયમાં OpenAI, Microsoft અને Google જેવી મોટી કંપનીઓને કન્ટેન્ટ લાયસન્સિંગ અને પારદર્શિતા પર વધુ ધ્યાન આપવું પડશે.
