ભારતમાં ગોળ અને વિદેશોમાં કેમ વપરાય છે ચપટા પિનવાળા પ્લગ ? જાણો વર્ષો જૂનો ઇતિહાસ અને વોલ્ટેજ પાછળનું વિજ્ઞાન
ભારતમાં ગોળ પિન (Type D & M) અને અમેરિકા-જાપાન જેવા દેશોમાં ચપટા પિન (Flat Pin) વાળા પ્લગ કેમ ઉપયોગમાં લેવાય છે? આ માત્ર ડિઝાઇનનો તફાવત નથી, પરંતુ તેની પાછળ બ્રિટિશ કાળનો ઇતિહાસ, વોલ્ટેજ સિસ્ટમ અને સલામતીના મહત્વપૂર્ણ એન્જિનિયરિંગ કારણો જવાબદાર છે.
શું તમે ક્યારેય નોંધ્યું છે કે ભારતમાં ગોળ પિનવાળા પ્લગ અને અમેરિકા, જાપાન તથા ચીન જેવા દેશોમાં ચપટા પિનવાળા (Flat Pin) પ્લગ વપરાય છે? આવા સંજોગોમાં સવાલ થાય છે કે એક સરખા ઇલેક્ટ્રિક ઉપકરણો માટે અલગ-અલગ પિનવાળા પ્લગની કેમ જરૂર પડે છે? ઘણા લોકો તેને માત્ર અલગ-અલગ દેશોની પોતાની ડિઝાઇન માની લે છે, પરંતુ એવું નથી. આને સમજવા માટે ઇલેક્ટ્રોનિક્સના 100 વર્ષ જૂના ઇતિહાસ, વોલ્ટેજ સિસ્ટમ અને સલામતી સંબંધિત કારણો જાણવા જરૂરી છે.
અલગ-અલગ દેશોમાં અલગ પ્લગ શા માટે? 19મી સદીના અંતમાં અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં જ્યારે વીજળીની શોધ થઈ, ત્યારે ધીમે-ધીમે ઘરગથ્થુ ઉપકરણોમાં તેનો ઉપયોગ શરૂ થયો. તે સમયે કોઈ એક વૈશ્વિક માનક (Global Standard) ન હોવાને કારણે અલગ-અલગ કંપનીઓએ પોતાની મરજી મુજબ અલગ-અલગ આકારના પ્લગ અને સોકેટ ડિઝાઇન કર્યા હતા.
આ કારણે દરેક દેશે પોતાની વીજળી કંપનીઓ અને સ્થાનિક સ્તરે બનતા ઉપકરણોના આધારે ઇલેક્ટ્રિકલ ગ્રીડ તૈયાર કરી. સમય જતાં જ્યારે ગ્લોબલ સ્ટાન્ડર્ડ નક્કી કરવાની વાત આવી, ત્યાં સુધીમાં કરોડો ઘરોમાં વાયરિંગ થઈ ચૂક્યું હતું. તેથી એક સમાન ધોરણ માટે આખી સિસ્ટમ બદલવી વ્યવહારિક રીતે શક્ય ન હતી. આ જ કારણથી વિશ્વભરના દેશોમાં અલગ-અલગ આકારના પ્લગ જોવા મળે છે.
ભારતમાં ગોળ પિનવાળા પ્લગ કેમ હોય છે? ભારતમાં વપરાતા ગોળ પિનવાળા પ્લગને ટેકનિકલ ભાષામાં Type D અને Type M કહેવામાં આવે છે. તેના મૂળ બ્રિટિશ શાસન સાથે જોડાયેલા છે. ભારતમાં વીજળીનું મૂળભૂત માળખું બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન તૈયાર થયું હતું, તેથી ભારતે તે સમયના બ્રિટિશ સ્ટાન્ડર્ડ BS 546 ને અપનાવ્યું.
આઝાદી પછી પણ આ જ સિસ્ટમ ચાલુ રાખવામાં આવી કારણ કે દેશભરમાં ગ્રીડ અને સોકેટ આ જ માળખા મુજબ બની ચૂક્યા હતા. બીજી તરફ, બ્રિટને 1947 ની આસપાસ પોતાના દેશમાં ચપટા લંબચોરસ પિનવાળા 'Type G' પ્લગ અપનાવી લીધા, પરંતુ ભારતે જૂના ગોળ પિનવાળા પ્લગનો ઉપયોગ જ ચાલુ રાખ્યો.
વોલ્ટેજ સિસ્ટમ પણ છે એક મોટું કારણ: કોઈપણ દેશના પ્લગની ડિઝાઇન તે દેશના વીજળી વોલ્ટેજ અને ફ્રીક્વન્સી સાથે જોડાયેલી હોય છે: ભારત અને યુરોપ: અહીં વોલ્ટેજ વધુ હોય છે (લગભગ 220V–240V). હાઈ વોલ્ટેજમાં ઇલેક્ટ્રિક શોકનું જોખમ વધુ રહે છે. ગોળ પિનવાળા સોકેટની ડિઝાઇન એવી હોય છે કે કોઈ આંગળી કે ધાતુ સરળતાથી લાઇવ પિનના સંપર્કમાં ન આવી શકે. અમેરિકા અને જાપાન: અહીં વોલ્ટેજ ઓછું હોય છે (લગભગ 110V–120V). ઓછા વોલ્ટેજ પર એકસરખો પાવર મેળવવા માટે વધુ કરંટની જરૂર પડે છે. તેથી ચપટા પિનવાળા પ્લગ સોકેટની અંદર વધુ સરફેસ એરિયા (સપાટી) આવરી લે છે, જેથી કરંટનો પ્રવાહ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રીતે વહી શકે.
સલામતી (Safety) ની દ્રષ્ટિએ અલગ ડિઝાઇન: ભારત અને અન્ય દેશોના પ્લગ વચ્ચેનો તફાવત સલામતીના નિયમો પર પણ આધારિત છે: ચપટા પિન (અમેરિકા/જાપાન): ચપટી પિન પૈકી એક પિન બીજી કરતાં સહેજ પહોળી હોય છે (Polarized). આ કારણે પ્લગ સોકેટમાં માત્ર એક જ સીધી દિશામાં બેસી શકે છે, જેથી લાઇવ અને ન્યુટ્રલ વાયર હંમેશા યોગ્ય જગ્યાએ જ કનેક્ટ થાય છે. ગોળ 3-પિન પ્લગ (ભારત): ભારતમાં 3-પિન ગોળ પ્લગમાં ઉપરની અર્થિંગ પિન અન્ય બે પિન કરતાં લાંબી અને જાડી હોય છે. પ્લગ લગાવતી વખતે ઉપકરણમાં વીજળીનો પ્રવાહ શરૂ થાય તે પહેલાં જ અર્થિંગ સુરક્ષિત રીતે કનેક્ટ થઈ જાય છે.
આ જ કારણોસર આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી દરમિયાન વિદેશ જતી વખતે વોલ્ટેજ કન્વર્ટર અને યુનિવર્સલ ટ્રાવેલ એડેપ્ટરની જરૂર પડે છે.
