ક્યાંથી આવ્યું આટલું બધું સોનું? આખરે ‘ગોલ્ડ’ કેવી રીતે બન્યું વેપાર અને સત્તાની કરોડરજ્જુ?
સોનું માત્ર એક ધાતુ નથી પરંતુ માનવ સભ્યતાની સૌથી જૂની લાલસાઓમાંનું એક છે. એવામાં શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે, આ સોનું આવ્યું ક્યાંથી? આખરે આટલું જૂનું હોવા છતાં સોનાની ચમક કેમ ક્યારેય ઝાંખી પડતી નથી?
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે, સોનું પૃથ્વી પર પેદા નથી થયું પરંતુ અબજો વર્ષો પહેલા બ્રહ્માંડમાં તારાઓની ટક્કર અને સુપરનોવા વિસ્ફોટોથી બન્યું છે. ટૂંકમાં, આજે તમારી આંગળીમાં ચમકતી સોનાની વીંટી ક્યારેક કોઈ તારાનો ભાગ રહી હશે. વૈજ્ઞાનિકોનું અનુમાન છે કે, સોનું આશરે 4 અબજ વર્ષ પહેલા પૃથ્વી પર આવ્યું હતું. તે સમયે આપણી પૃથ્વી પર ઉલ્કાપિંડોનો વરસાદ થઈ રહ્યો હતો, જેની સાથે સોનું પણ આવી ગયું. આ ધાતુ ધીમે-ધીમે પૃથ્વીના પડ અને નદીઓમાં જમા થતી ગઈ. ખાસ વાત એ છે કે, સોનાને કાટ લાગતો નથી, તે પીગળતું નથી અને પોતાની ચમક ક્યારેય ખોતું નથી. આ જ કારણ છે કે, બધાને આ ધાતુ પહેલી નજરમાં જ અનોખી લાગી.
મળતી માહિતી મુજબ, પૃથ્વી પર મળેલ તમામ સોનું સુપરનોવામાંથી આવ્યું છે. સુપરનોવા વાસ્તવમાં તે મૃત તારાઓના અવશેષ છે, જે ભારે ઊર્જા છોડે છે. એવામાં જ્યારે પૃથ્વીનું નિર્માણ થયું, ત્યારે લોખંડ અને સોના જેવા ભારે તત્વો ગ્રહના કેન્દ્ર તરફ ડૂબી ગયા હતા. જો ત્યારબાદ કોઈ બીજી આશ્ચર્યજનક ઘટના ન બની હોત, તો પૃથ્વીની સપાટી પર સોનું ન હોત પરંતુ આશરે 4 અબજ વર્ષ પહેલા પૃથ્વી પર ઉલ્કાપિંડોનો ભારે મારો થયો હતો. આ ટક્કરોએ પૃથ્વીના ઊંડાણ સુધી હલચલ મચાવી દીધી અને કેટલુંક સોનું ઉપરના પડ એટલે કે મેન્ટલ તેમજ ક્રસ્ટ સુધી પહોંચી ગયું. કેટલુંક સોનું ખડકોના અયસ્ક (Ores) માં જોવા મળે છે. તે નાના કણોના સ્વરૂપમાં, તેના શુદ્ધ સ્વરૂપમાં અથવા ચાંદી સાથે કુદરતી મિશ્ર ધાતુ 'ઇલેક્ટ્રમ' તરીકે મળી શકે છે. સમય જતાં ઘસારો (erosion) સોનાને બીજા ખનિજોથી અલગ કરી દે છે. સોનું ભારે હોવાથી તે નદીઓના તળિયે, રેતાળ જથ્થા (alluvial deposits) અને સમુદ્રમાં એકઠું થઈ જાય છે.
આ સિવાય સોનાના નિર્માણમાં ભૂકંપ પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. બીજું કે, જ્યારે કોઈ ફોલ્ટ લાઇન અચાનક ખસે છે, ત્યારે ખનિજોથી ભરેલું પાણી ઝડપથી ઉપર આવે છે અને વરાળ બની જાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ક્વાર્ટઝ અને સોનાના પડ ખડકો પર જામી જાય છે. જ્વાળામુખીમાં પણ આ જ પ્રક્રિયા થાય છે. પૃથ્વીમાંથી અત્યાર સુધી કાઢવામાં આવેલું સોનું તેના કુલ દ્રવ્યમાનનો ખૂબ જ નાનો હિસ્સો છે. વર્ષ 2016માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જિયોલોજિકલ સર્વે (USGS) એ અંદાજ લગાવ્યો હતો કે, માનવ સભ્યતાની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં લગભગ 7.8 કરોડ ટ્રોય ઔંસ અથવા 2,44,000 ટન સોનું કાઢવામાં આવ્યું છે.
સોનાની ઘનતા ઘણી વધારે (19.32 ગ્રામ પ્રતિ ઘન સેન્ટીમીટર) હોય છે, જેના કારણે તે વજનના પ્રમાણમાં ખૂબ ઓછી જગ્યા રોકે છે. તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે, જો અત્યાર સુધી કાઢવામાં આવેલું તમામ સોનું ઓગાળીને એકસાથે રાખવામાં આવે, તો તે લગભગ 70 ફૂટ લાંબો-પહોળો-ઊંચો એક ઘન (Cube) બનશે. આમ છતાં, પૃથ્વીના ક્રસ્ટમાં સોનાનું પ્રમાણ અબજોમાં એક હિસ્સા બરાબર છે. અનુમાન છે કે, પૃથ્વીની ઉપરની એક કિલોમીટરની સપાટીમાં લગભગ 10 લાખ ટન સોનું મોજૂદ છે પરંતુ તેનો મોટાભાગનો હિસ્સો બહાર કાઢવો આર્થિક રીતે શક્ય નથી. મેન્ટલ અને કોર (પૃથ્વીનું કેન્દ્ર) માં સોનાનું પ્રમાણ તો આનાથી ક્યાંય વધારે છે પરંતુ ત્યાં સુધી પહોંચવું અશક્ય છે. પુરાતત્વવિદો (Archaeologists) નું કહેવું છે કે, સોનાનો ઉપયોગ 6,000 વર્ષ પહેલાથી થઈ રહ્યો છે. ઇજિપ્તની સભ્યતાએ તેનો સૌથી પહેલા ઘરેણાં અને ધાર્મિક પ્રતીકોમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. ફારાઓ એટલે કે ઇજિપ્તના શાસકોની કબરોમાં મળેલા સોનાના માસ્ક અને ઘરેણાં દર્શાવે છે કે, ત્યારે પણ સોનું શક્તિ તેમજ અમરતાનું પ્રતીક માનવામાં આવતું હતું.
ભારતમાં પણ સોનાનો ઇતિહાસ અત્યંત જૂનો છે. સિંધુ ખીણની સભ્યતામાં સોનાના આભૂષણો મળી આવ્યા છે. વેદો અને પુરાણોમાં સોનાનો ઉલ્લેખ 'હિરણ્ય' શબ્દથી થયો છે. અહીં સોનું માત્ર ધાતુ નહીં પણ સમૃદ્ધિ અને પવિત્રતાનું પ્રતીક હતું. સોનું માત્ર ઘરેણાં સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું. સમય જતાં તે વેપાર અને અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ બની ગયું. સિક્કાઓમાં સોનાનો સૌથી પહેલો ઉપયોગ લિડિયા (આધુનિક તુર્કી) માં આશરે 600 ઇસ પૂર્વે થયો હતો. ભારત, રોમ, ચીન અને આરબ બધી સંસ્કૃતિઓ સોનાના સિક્કાઓને શક્તિ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક માનતી હતી. મધ્ય યુગમાં સોનાની શોધે તો દુનિયાના નકશા પણ બદલી નાખ્યા. અમેરિકાની શોધ પાછળ પણ યુરોપિયનોની સોના પ્રત્યેની લાલસા જ હતી. આ જ કારણ હતું કે, સોનાને 'Gold Rush' નું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે.
આજે ભલે આપણી પાસે ડિજિટલ કરન્સી અને પેપર મની હોય પરંતુ સોનાનું મહત્વ ઘટ્યું નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં સોનું આજે પણ 'Safe Haven' એટલે કે સુરક્ષિત રોકાણ માનવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે, જ્યારે પણ આર્થિક કટોકટી આવે છે, ત્યારે લોકો સોના તરફ દોડે છે. જો આજે સોનાના ભાવ રેકોર્ડ ઊંચાઈ પર હોય, તો તેનું એક મોટું કારણ આ જ છે. ભારત સહિત વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો સતત સોનું ખરીદી રહી છે. તેનો હેતુ ડોલર જેવા પેપર મની પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, સોનું આજે પણ ગ્લોબલ કરન્સી છે, ભલે તેનાથી વેપાર કરવાની રીત બદલાઈ ગઈ હોય.
સોનું બ્રહ્માંડમાંથી આવ્યું પરંતુ માનવ જીવન અને સભ્યતામાં વણાઈ ગયું. તેની ચમકે સામ્રાજ્યો ઊભા કર્યા, યુદ્ધો કરાવ્યા અને સંસ્કૃતિઓને જોડવાનું કામ કર્યું. આ જ કારણ છે કે, આજે પણ સોનું માત્ર ધાતુ નથી પરંતુ માનવ ઇતિહાસનું સૌથી ચમકદાર પ્રકરણ છે. સદીઓ વીતી ગઈ પરંતુ આજે પણ તેની ચમક અને મૂલ્ય અકબંધ છે. ભવિષ્યમાં પણ તે આ જ રીતે જળવાઈ રહેવાની આશા છે. આખરે, એટલે જ તો સોનું સસ્તું નથી થઈ રહ્યું.
