તસ્કરો પાસેથી પકડાયેલું કરોડોનું ‘સોનું’ ક્યાં જાય છે? આ ‘સરકારી પ્રોસેસ’ જાણીને તમે પણ આશ્ચર્યમાં પડી જશો
હવાઈ મથક કે સરહદ પર કસ્ટમ વિભાગ દ્વારા કરોડો રૂપિયાનું ગેરકાયદેસર 'સોનું' જપ્ત કરાયું હોવાના સમાચાર અવારનવાર સામે આવતા રહે છે. આવા સમયે દરેકના મનમાં સવાલ થાય છે કે, આખરે આ પકડાયેલા સોનાનું 'સરકાર' શું કરતી હશે? શું સરકાર તેને પોતાના બેંક લોકરમાં સુરક્ષિત રાખી દે છે કે પછી તેને ઓગાળીને કોઈ બીજા સ્વરૂપમાં બદલી દેવામાં આવે છે?
ભારતમાં સોના પ્રત્યે લોકોનો લગાવ કોઈનાથી છુપાયેલો નથી પરંતુ આ જ માંગના કારણે દેશમાં મોટાપાયે સોનાની તસ્કરી (Gold Smuggling) પણ થાય છે. અવારનવાર હવાઈ મથકો, બંદરો અથવા દેશની સરહદો પર કસ્ટમ વિભાગ (Customs) અને ડિરેક્ટોરેટ ઓફ રેવન્યુ ઈન્ટેલિજન્સ (DRI) દ્વારા તસ્કરો પાસેથી કરોડો રૂપિયાનું ગેરકાયદેસર 'સોનું' જપ્ત કરવામાં આવ્યું હોવાના સમાચાર સામે આવે છે.
આવા સમયમાં કોઈ પણ સામાન્ય નાગરિકના મનમાં એ સવાલ ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે, આખરે પકડાયા પછી આ ચમકતા અને કિંમતી સોનાનું શું થાય છે? શું સરકાર તેને સીધી પોતાના બેંક લોકરમાં સુરક્ષિત રાખી દે છે કે તેને ઓગાળીને કોઈ બીજા સ્વરૂપમાં બદલી દેવામાં આવે છે?
કાયદાકીય રીતે, તસ્કરો પાસેથી મળી આવેલું 'સોનું' અંતે ભારત સરકારની રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ બની જાય છે પરંતુ જપ્તીથી લઈને સરકારી તિજોરી સુધી પહોંચવાની આ સફર કેટલાય કડક કાનૂની તબક્કાઓ, કાગળની ઔપચારિકતાઓ અને રિફાઇનિંગની એક લાંબી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે. આમાં દેશની સુરક્ષા એજન્સીઓથી લઈને ભારત સરકારની ટંકશાળ (Mint) અને ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) પણ ભાગ ભજવે છે.
આ સમગ્ર કાનૂની પ્રક્રિયાની શરૂઆત જપ્તીના સમયથી થાય છે. નિયમ અનુસાર, જો મળી આવેલા સોનાની બજાર કિંમત ₹20 લાખથી ઓછી હોય, તો કસ્ટમ વિભાગ તે સોનાને સંપૂર્ણપણે જપ્ત કરી લે છે અને તેને લાવનાર 'કેરિયર' (તસ્કરના મોહરા) ને સખત ચેતવણી અને દંડ ફટકારીને છોડી દે છે. બીજી તરફ, જો જપ્ત કરાયેલા સોનાની કિંમત ₹20 લાખથી વધુ હોય, તો તેને એક મોટો આર્થિક ગુનો ગણીને તસ્કરની તાત્કાલિક ધરપકડ કરી ન્યાયાલયમાં રજૂ કરવામાં આવે છે.
જપ્તીના તરત જ બાદ સ્થાનિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અથવા મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ સોનાનું સચોટ વજન કરવામાં આવે છે અને પંચનામું તૈયાર કરી તેમની હાજરીમાં જ આખા સોના પર સરકારી સીલ લગાવીને સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, આ સીલબંધ સોનાને કડક સુરક્ષા વચ્ચે દિલ્હી સ્થિત કસ્ટમ હેડક્વાર્ટર મોકલવામાં આવે છે, જ્યાંથી કોર્ટ કેસની કાનૂની પ્રક્રિયા પૂરી થયા પછી તેને મુંબઈ સ્થિત ભારત સરકારની સરકારી ટંકશાળ (Mint) માં ટ્રાન્સફર કરી દેવામાં આવે છે.
મુંબઈ ટંકશાળમાં પહોંચ્યા પછી સોનાને સંપૂર્ણપણે કાયદેસર અને રાષ્ટ્રીય ધોરણોને અનુરૂપ બનાવવાની વાસ્તવિક પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે, તસ્કરો સોનાને પેસ્ટ, બેલ્ટ, તાર, કેપ્સ્યુલ, બિસ્કિટ કે દાગીના જેવા અલગ-અલગ સ્વરૂપો અને અશુદ્ધિ સાથે લાવે છે. એવામાં ટંકશાળમાં આ તમામ સામગ્રીને ભઠ્ઠીમાં નાખીને સંપૂર્ણપણે ઓગાળવામાં (Melt) આવે છે. ઓગાળવાની આ પ્રક્રિયા બાદ સોનાની શુદ્ધતાની તપાસ કરવામાં આવે છે અને તેને શુદ્ધ સોનાની ઇંટો અથવા બિસ્કિટ (Gold Bars) ના સ્વરૂપમાં ઢાળવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ, આ સરકારી સોનાના બિસ્કિટ પર ભારત સરકારની સત્તાવાર મહોર (Government Seal) લગાવવામાં આવે છે, જેનાથી તે ગેરકાયદેસર સોનું સંપૂર્ણપણે 'કાયદેસર' (Legal) જાહેર થઈ જાય છે. આ અંતિમ તબક્કા પછી ટંકશાળ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા શુદ્ધ સોનાને સીધું દેશની કેન્દ્રીય બેંક એટલે કે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ને સોંપી દેવામાં આવે છે, જ્યાં તેને સુરક્ષિત સરકારી તિજોરી અને લોકરમાં દેશના સુવર્ણ અનામત ભંડાર (Gold Reserve) તરીકે જમા કરી લેવામાં આવે છે, જે દેશની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
