
સનાતન પરંપરામાં કોઈપણ દેવી-દેવતાની વિધિવત પૂજા શરૂ કરતા પહેલાં અગ્નિદેવને સાક્ષી માનીને દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. દીવાની દિવ્ય જ્યોત ઘરમાંથી નકારાત્મક ઊર્જા અને અંધકારને દૂર કરીને સકારાત્મક વાતાવરણનું નિર્માણ કરે છે. પૂજા દરમિયાન દીવાની જ્યોત સતત અને સ્થિર પ્રજ્વલિત રહેવી એ ઘરમાં સુખ, શાંતિ અને લક્ષ્મીજીની કૃપા પ્રાપ્ત થવાનો શુભ સંકેત માનવામાં આવે છે.

શાસ્ત્રો અનુસાર પૂજામાં શુદ્ધ ગાયના ઘીનો દીવો પ્રગટાવવો સર્વશ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેનાથી વાતાવરણ પવિત્ર અને પુણ્યમય બને છે. જોકે, વિવિધ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોમાં તેલના દીવાનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. ખાસ કરીને શનિદેવ, હનુમાનજી કે ભૈરવજીની પૂજામાં સરસવ (રાઈ) અથવા તલના તેલનો દીવો પ્રગટાવવો ખૂબ જ ફળદાયી અને મનોકામના પૂર્ણ કરનારો ગણાય છે.

સામાન્ય નિત્ય પૂજામાં બે વાટ (બત્તી) ભેગી કરીને એક દીવો બનાવવાની પ્રાચીન પરંપરા છે. જો તમે બહુમુખી (એકથી વધુ મુખવાળો) દીવો પ્રગટાવી રહ્યા છો, તો તેમાં ત્રણ કે પાંચ બત્તીઓ રાખવી શુભ ગણાય છે. હિન્દુ પરંપરામાં પૂજા-પાઠ અને ધાર્મિક કાર્યોમાં એકી સંખ્યાઓ (જેમ કે 3, 5, 7) નો પ્રયોગ કરવો વિશેષ ફળદાયી અને પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

વાસ્તુશાસ્ત્ર મુજબ દીવો મૂકવાની દિશાનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. પૂજા કરતી વખતે ઘીનો દીવો હંમેશાં ભગવાનની જમણી બાજુ (એટલે કે પૂજા કરનારની ડાબી બાજુ) અને તેલનો દીવો ભગવાનની ડાબી બાજુ રાખવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, દીવાની જ્યોત ઉત્તર દિશા તરફ રાખવાથી આર્થિક મુશ્કેલીઓ દૂર થાય છે અને પૂર્વ દિશા તરફ રાખવાથી દીર્ઘાયુષ્ય તથા આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

જો પવન કે અન્ય કુદરતી કારણોસર પૂજા દરમિયાન દીવો ઓલવાઈ જાય, તો મનમાં કોઈ ભય કે અશુભ વિચાર લાવવો જોઈએ નહીં. ભગવાન સમક્ષ હાથ જોડીને ક્ષમાયાચના કરી દીવો ફરીથી પ્રજ્વલિત કરી શકાય છે. જો અજાણતા હાથમાંથી દીવો નીચે પડી જાય, તો ઈશ્વરનું સ્મરણ કરીને શાંતિ મંત્રનો જાપ કરવો હિતાવહ છે.

સાંજના સમયે તુલસીજી પાસે કે પૂજા સ્થાન પર દીવો પ્રગટાવતી વખતે તેને ક્યારેય સીધો જમીન પર ન મૂકવો જોઈએ. દીવાના આસન તરીકે હંમેશાં નીચે થોડા અક્ષત (કાચા આખા ચોખા) મૂકવા જોઈએ. શાસ્ત્રોમાં ચોખાને પૂર્ણતા અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક માનવામાં આવ્યા છે અને તે માતા લક્ષ્મીને ખૂબ જ પ્રિય છે.

દરરોજ સવારે અને સાંજે ઘરમાં દીવો પ્રગટાવવાથી માત્ર ધાર્મિક લાભ જ નથી મળતો, પરંતુ ઘરનું વાતાવરણ પણ શુદ્ધ થાય છે. દીવાની જ્યોત ભક્તની આસ્થા, એકાગ્રતા અને સમર્પણ ભાવને મજબૂત કરે છે. શાસ્ત્રોક્ત નિયમોનું પાલન કરીને પ્રગટાવવામાં આવેલો દીવો પૂજાનું પૂર્ણ ફળ આપે છે અને ઘરમાં લક્ષ્મીનો કાયમી વાસ સુનિશ્ચિત કરે છે.