RBI Sold Gold: RBIની તિજોરીમાંથી નીકળ્યું કરોડોનું સોનું, રિઝર્વ બેંકે કેમ ચૂપચાપ વેચવું પડ્યું Gold?
મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલા તણાવની અસર હવે ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર અને સોનાના જથ્થા પર પણ જોવા મળી રહી છે. બ્લૂમબર્ગ ઇકોનોમિક્સના એક અહેવાલ અનુસાર, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ મે મહિનાના અંત સુધીના બે અઠવાડિયામાં આશરે 12 અબજ ડોલર (લગભગ ₹1.14 લાખ કરોડ) મૂલ્યનું સોનું વેચ્યું હોવાનું અનુમાન છે.
બ્લૂમબર્ગ ઇકોનોમિક્સના સિનિયર ઇન્ડિયા ઇકોનોમિસ્ટ અભિષેક ગુપ્તાના જણાવ્યા મુજબ, 22 મે સુધીના બે અઠવાડિયામાં RBI એ એક તરફ સોનું વેચ્યું તો બીજી તરફ લગભગ 7.5 અબજ ડોલરની વિદેશી ચલણ સંપત્તિ ખરીદી હતી. આ પગલું દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારને મજબૂત રાખવા અને વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓનો સામનો કરવા માટે લેવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે કિંમતી ધાતુઓ પર આયાત જકાતમાં વધારો કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં RBIના સોનાના જથ્થાના મૂલ્યમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. સામાન્ય રીતે આયાત જકાત વધે ત્યારે સોનાનું મૂલ્ય વધવાની શક્યતા રહે છે. આવી સ્થિતિમાં મૂલ્ય ઘટવું એ સંકેત આપે છે કે કેન્દ્રીય બેંકે તેના સોનાના ભંડારનો એક ભાગ વેચ્યો હોઈ શકે છે.
નિષ્ણાતોના મતે, RBIને સોનું વેચવાની જરૂર પડવા પાછળ મુખ્ય ત્રણ કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. પ્રથમ, મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવને કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં તેજી આવી છે. ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ આયાતકાર દેશોમાંનું એક હોવાથી વધતા આયાત ખર્ચની સીધી અસર વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર પડે છે.
બીજું કારણ રૂપિયાની સ્થિરતા જાળવવાનો પડકાર છે. વધતી ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) ભારતીય રૂપિયાને દબાણમાં મૂકી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં RBIને બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરીને રૂપિયાને ટેકો આપવો પડે છે.
ત્રીજું કારણ Liquidity છે. વર્તમાન વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે RBI સોનાની સરખામણીએ વધુ પ્રવાહી સંપત્તિઓ, ખાસ કરીને અમેરિકન ડોલર,ને પ્રાથમિકતા આપી રહી હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ કારણે સોનાના કેટલાક ભંડારનું રૂપાંતરણ વિદેશી ચલણમાં કરવામાં આવ્યું હોઈ શકે છે.
અહેવાલ મુજબ, RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રા રૂપિયા પરનું દબાણ ઘટાડવા માટે વિવિધ વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહ્યા છે. તેમાં વ્યાજદરમાં ફેરફાર તેમજ વિદેશી રોકાણકારો પાસેથી વધુ ડોલર આકર્ષવાના પ્રયાસોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તાજેતરના હસ્તક્ષેપોને કારણે રૂપિયાએ અન્ય એશિયાઈ ચલણોની સરખામણીએ થોડું સારું પ્રદર્શન કર્યું હોવાનું કહેવાય છે.
માર્ચ 2026ના અંત સુધી RBI પાસે કુલ 880.52 મેટ્રિક ટન સોનાનો જથ્થો હતો. તેમાંના લગભગ 77 ટકા સોનું ભારતની અંદરની તિજોરીઓમાં રાખવામાં આવ્યું છે, જ્યારે છ મહિના પહેલા આ હિસ્સો માત્ર 66 ટકા હતો. બાકીનું સોનું વિદેશમાં, મુખ્યત્વે બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ અને બેંક ફોર ઇન્ટરનેશનલ સેટલમેન્ટ્સ પાસે સંગ્રહિત છે. ઉલ્લેખનીય છે કે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ પશ્ચિમી દેશોએ રશિયન સંપત્તિઓ પર પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા. ત્યારથી અનેક ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓની કેન્દ્રીય બેંકો, જેમાં RBI પણ સામેલ છે, પોતાના સોનાના ભંડારને વિદેશમાંથી દેશમાં પાછું લાવવાની વ્યૂહરચના અપનાવી રહી છે, જેથી ભૂરાજકીય જોખમોની અસરથી બચી શકાય.
