Women Reservation Bil Explained: નવા અને જૂના મહિલા અનામત બિલ વચ્ચે શું તફાવત છે અને ચૂંટણી બેઠકો અંગે શા માટે પ્રશ્નો ઉભા થયા છે?
પ્રથમ વખત મહિલા આરક્ષણ બિલ 1996માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેને 81મું બંધારણીય સુધારા વિધેયક કહેવામાં આવ્યું હતું. તેમાં લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં 33 ટકા બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત રાખવાનો પ્રસ્તાવ હતો. આ બિલ વારંવાર અટકી ગયું. હવે “નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ” સાથે મહિલાઓના પ્રતિનિધિત્વમાં વધારો થવાની આશા ફરી જાગી છે. જૂના અને નવા મહિલા આરક્ષણ બિલમાં શું તફાવત છે, તે જાણો.
ભારતીય રાજકારણમાં મહિલા આરક્ષણનો મુદ્દો લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહ્યો છે. તેનો મુખ્ય હેતુ રાજકારણમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવાનો છે. દેશમાં લગભગ 55% મહિલાઓની હોવા છતાં, સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં તેમની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી છે, એટલે કે લગભગ નગણ્ય કહી શકાય. આ ખામીને દૂર કરવા માટે મહિલા આરક્ષણ બિલ પર માત્ર ચર્ચા જ નથી થઈ, પરંતુ અનેક વખત પ્રયાસો પણ કરવામાં આવ્યા, છતાં આ બિલ સંપૂર્ણ રીતે પસાર થઈ શક્યું નથી. (Image Credit Source: Social Media)
હવે “નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ” સાથે મહિલાઓના પ્રતિનિધિત્વમાં વધારો થવાની આશા ફરીથી ઉભી થઈ છે. જોવાનું રસપ્રદ રહેશે કે તેનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ શું આવે છે. પરંતુ હાલ સમજીએ કે આ બિલ પહેલાં પણ આવ્યું હતું અને ફરીથી રજૂ થયું છે. આ તમામ બિલોમાં આખરે શું તફાવત છે? જો તે અમલમાં આવે તો સ્થિતિ કેવી હશે? (Image Credit Source: Social Media)
આ બિલ 1996માં પ્રથમવાર રજૂ થયું હતું અને તેને 81મું બંધારણીય સુધારા વિધેયક કહેવામાં આવ્યું હતું. તેમાં લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે 33 ટકા બેઠકો અનામત રાખવાનો પ્રસ્તાવ હતો. તે સમયે દેશમાં સંયુક્ત મોરચા સરકાર કાર્યરત હતી. ત્યારબાદ આ બિલ અનેક વખત ફરીથી રજૂ કરવામાં આવ્યું, પરંતુ દરેક વખતે તે અંતિમ મંજૂરી સુધી પહોંચી શક્યું નહોતું. વર્ષ 2010માં આ બિલ રાજ્યસભામાં પાસ થઈ ગયું હતું, પરંતુ લોકસભામાં તેને મંજૂરી મળી નહોતી અને મામલો ફરી અટકી ગયો હતો. (Image Credit Source: Social Media)
વિવાદ અને અટકાણ: જૂના બિલને લઈને અનેક મતભેદો હતા. કેટલાક રાજકીય પક્ષોએ દલીલ કરી કે તેમાં પછાત વર્ગોની મહિલાઓ માટે અલગ વ્યવસ્થા નથી. સાથે જ સીટ રોટેશનને લઈને પણ ચિંતા વ્યક્ત થઈ કે વારંવાર વિસ્તાર બદલાતા નેતાઓનો વિકાસ કાર્ય પર અસર પડશે. (Image Credit Source: Social Media)
ત્યારબાદ આ બિલ અનેક વખત ફરીથી રજૂ કરવામાં આવ્યું, પરંતુ દરેક વખતે તે અંતિમ મંજૂરી સુધી પહોંચી શક્યું નહોતું. વર્ષ 2010માં આ બિલ રાજ્યસભામાં પાસ થઈ ગયું હતું, પરંતુ લોકસભામાં તેને મંજૂરી મળી નહોતી અને મામલો ફરી અટકી ગયો હતો. (Image Credit Source: Social Media)
સ્થાનિક સ્તરે સફળતા: પંચાયત અને નગરપાલિકા સ્તરે મહિલાઓને પહેલેથી આરક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. તેના સકારાત્મક પરિણામો પણ જોવા મળ્યા છે, જ્યાં મહિલાઓએ શિક્ષણ, સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય જેવા મુદ્દાઓ પર મહત્વપૂર્ણ કામ કર્યું છે. (Image Credit Source: Social Media)
નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ: 2023માં કેન્દ્ર સરકારે મહિલા આરક્ષણ માટે નવું બિલ રજૂ કર્યું, જેને “નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ” નામ આપવામાં આવ્યું. આ કાયદાને સંસદમાંથી મંજૂરી મળી ચૂકી છે અને તે મહિલાઓ માટે નવી આશા લઈને આવ્યો છે. (Image Credit Source: Social Media)
મુખ્ય જોગવાઈઓ: આ નવા કાયદામાં પણ 33 ટકા આરક્ષણનો પ્રાવધાન છે. તેમાં અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિની મહિલાઓને પણ લાભ મળશે. આ આરક્ષણ 15 વર્ષ માટે લાગુ રહેશે અને જરૂરી હોય તો તેને આગળ વધારી શકાય છે. (Image Credit Source: Social Media)
સૌથી મોટો ફેરફાર: જૂના અને નવા બિલ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત તેની અમલવારીમાં છે. નવું બિલ તરત લાગુ નહીં થાય. પહેલા જનગણના અને ત્યારબાદ સીટોના ફરી વિતરણ (પરિસીમન) થશે. ત્યારબાદ જ આરક્ષણ લાગુ પડશે, જેના કારણે વિલંબની આશંકા છે. (Image Credit Source: Social Media)
સીટ રોટેશન પર ચર્ચા: નવા કાયદામાં દરેક ચૂંટણીમાં આરક્ષિત બેઠકો બદલાશે. આથી વધુ મહિલાઓને તક મળશે, પરંતુ સતત વિકાસ કાર્યમાં વિક્ષેપ આવવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. (Image Credit Source: Social Media)
હાલની સ્થિતિ અને પડકારો: હાલમાં લોકસભામાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ લગભગ 14 % જેટલું છે. આ કાયદો લાગુ થયા પછી તે 33 %સુધી પહોંચી શકે છે. છતાં, અમલમાં વિલંબ, પછાત વર્ગ માટે અલગ આરક્ષણ અને રાજકીય તાલીમ જેવા મુદ્દાઓ હજી પડકારરૂપ છે. (Image Credit Source: Social Media)
આ કાયદાનો અસર માત્ર રાજકારણ પૂરતો નહીં રહે, પરંતુ સમાજમાં મહિલાઓની સ્થિતિ મજબૂત કરવામાં મદદરૂપ થશે. યુવતીઓ માટે આ પ્રેરણારૂપ બની શકે છે અને પરિવાર તેમજ સમાજમાં નિર્ણય લેવાની તેમની ભૂમિકા વધશે. (Image Credit Source: Social Media)
