બેંક ખાતામાંથી અચાનક પૈસા કપાઈ ગયા તો તરત કરો આ કામ, બેંકે પરત આપવા પડશે પૂરા રૂપિયા !
જો તમારી સંમતિ વિના તમારા બેંક ખાતામાંથી પૈસા કપાઈ જાય, તો ગભરાવાની જરૂર નથી. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI)ના નિયમો હેઠળ, આવા કિસ્સાઓમાં ગ્રાહકો સુરક્ષિત છે અને તેમને સંપૂર્ણ રકમ પરત મળવાની ખાતરી આપવામાં આવે છે પણ, તે શરતે કે યોગ્ય સમયે યોગ્ય પગલાં લેવામાં આવ્યા હોય.
ડિજિટલ બેંકિંગના આ યુગમાં, બેંક ખાતાઓ સાથે જોડાયેલી છેતરપિંડીના કિસ્સાઓ વારંવાર સામે આવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં ગ્રેટર નોઈડામાં પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB)ની એક શાખામાં અત્યંત ચિંતાજનક ઘટના બની હતી, જ્યાં ગ્રાહકોના ખાતાઓમાંથી જેમાં ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD)માં રાખેલી રકમનો પણ સમાવેશ થાય છે કોઈપણ પૂર્વ સૂચના કે SMS એલર્ટ વિના કરોડો રૂપિયા ગાયબ થઈ ગયા હતા. જો તમારી સંમતિ વિના તમારા બેંક ખાતામાંથી પૈસા કપાઈ જાય, તો ગભરાવાની જરૂર નથી. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI)ના નિયમો હેઠળ, આવા કિસ્સાઓમાં ગ્રાહકો સુરક્ષિત છે અને તેમને સંપૂર્ણ રકમ પરત મળવાની ખાતરી આપવામાં આવે છે પણ, તે શરતે કે યોગ્ય સમયે યોગ્ય પગલાં લેવામાં આવ્યા હોય.
જો તમારા ખાતામાંથી પૈસા કપાઈ જાય, તો તરત જ આ ત્રણ પગલાં લો: જો તમારા ખાતામાંથી ઉપાડ્યા વગર કે પછી તમે યુઝ કર્યા વગર પૈસા કપાઈ જાય, તો સૌથી પહેલું પગલું તમારી બેંકને તાત્કાલિક જાણ કરવાનું છે. બેંકના અધિકૃત કસ્ટમર કેર નંબર, મોબાઈલ એપ અથવા વેબસાઈટ દ્વારા આ છેતરપિંડી અંગે ઔપચારિક ફરિયાદ નોંધાવો. તે જ સમયે, બેંકને તમારું ખાતું ફ્રીઝ કરવા અથવા ડેબિટ વ્યવહારો (transactions) બ્લોક કરવા માટે કહો, જેથી વધુ કોઈ અનધિકૃત ઉપાડ ન થઈ શકે.
બીજું, તમામ પુરાવા સાચવી રાખો. ફરિયાદ નોંધાવતી વખતે મળેલો રેફરન્સ નંબર, વ્યવહારો અંગેના SMS કે ઈમેલ એલર્ટ્સ, તમારા બેંક સ્ટેટમેન્ટ્સ અને સંબંધિત સ્ક્રીનશોટનો રેકોર્ડ રાખો.
ત્રીજું પગલું સાયબર હેલ્પલાઈન સાથે જોડાયેલું છે: નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર 1930 પર તરત જ આ નાણાકીય છેતરપિંડીની જાણ કરો, અથવા cybercrime.gov.in પોર્ટલ પર તમારી ફરિયાદ નોંધાવો. જો તમે 1930 પર સંપર્ક ન કરી શકો, તો સમય બગાડ્યા વિના તરત જ તમારી બેંકને જાણ કરો.
કોને જવાબદાર ગણવામાં આવે છે? RBIની રિફંડ નીતિને સમજો: RBIની માર્ગદર્શિકા મુજબ, છેતરપિંડીના કિસ્સામાં ગ્રાહકની જવાબદારી (liability) તેના પર નિર્ભર કરે છે કે તેણે કેટલી ઝડપથી આ ઘટનાની જાણ કરી છે. જો છેતરપિંડી બેંકની બેદરકારી અથવા સિસ્ટમની ખામીને કારણે થઈ હોય જેમ કે તાજેતરના PNB કેસમાં જોવા મળેલી આંતરિક અનિયમિતતાઓ તો ગ્રાહકને દોષિત ગણવામાં આવતા નથી. આવા કિસ્સાઓમાં, ગ્રાહકની કોઈ જવાબદારી રહેતી નથી, પછી ભલે ફરિયાદ ગમે ત્યારે નોંધાવવામાં આવી હોય. તેવી જ રીતે, જો કોઈ તૃતીય પક્ષની ભૂલને કારણે છેતરપિંડી (ફ્રોડ) થાય જેમાં બેંક કે ગ્રાહક બંનેમાંથી કોઈનો વાંક ન હોય તો ગ્રાહકે કોઈ જવાબદારી ઉઠાવવાની રહેતી નથી. આ માટેની એકમાત્ર શરત એ છે કે ગ્રાહકે એલર્ટ મળ્યાના ૩ કામકાજના દિવસોમાં બેંકને જાણ કરવી આવશ્યક છે. આવા કિસ્સાઓમાં, બેંકે સંપૂર્ણ રકમ પરત (રિફંડ) કરવી પડે છે.
જો ફરિયાદ કરવામાં વિલંબ થાય અથવા OTP શેર કરવામાં આવે તો શું થાય? : જો ગ્રાહક છેતરપિંડી થયાના 4 થી 7 કામકાજના દિવસોની વચ્ચે ફરિયાદ નોંધાવે, તો તેમની જવાબદારી મર્યાદિત થઈ જાય છે. આવા કિસ્સાઓમાં, ગ્રાહકે ₹5000 થી ₹25000 સુધીનું નુકસાન અથવા છેતરપિંડીની વાસ્તવિક રકમ આ બેમાંથી જે ઓછું હોય તે ભોગવવું પડી શકે છે. જો ફરિયાદ 7 કામકાજના દિવસો પછી નોંધાવવામાં આવે, તો ગ્રાહકની જવાબદારી બેંકની બોર્ડ-મંજૂર નીતિ અનુસાર નક્કી કરવામાં આવે છે. જો કે, જો નુકસાન ગ્રાહકની પોતાની બેદરકારીને કારણે થયું હોય જેમ કે અન્ય કોઈ વ્યક્તિ સાથે OTP, PIN અથવા પાસવર્ડ શેર કરવો તો ફરિયાદ નોંધાવ્યા સુધી થયેલું સંપૂર્ણ નુકસાન ગ્રાહકે ભોગવવું પડશે. તેમ છતાં, બેંકમાં ફરિયાદ નોંધાવ્યા પછી થનારું કોઈપણ વધારાનું નુકસાન બેંક દ્વારા આવરી લેવામાં આવશે (ભરપાઈ કરવામાં આવશે).
ખાતામાંથી કપાયેલી રકમ પાછી મેળવવામાં કેટલો સમય લાગે છે? : રિફંડની સમયમર્યાદા અંગે RBI (રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા) પાસે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા છે. શૂન્ય અથવા મર્યાદિત જવાબદારીના કિસ્સાઓમાં, બેંકે ફરિયાદ મળ્યાના 10 કામકાજના દિવસોમાં ગ્રાહકના ખાતામાં 'પ્રોવિઝનલ ક્રેડિટ' (કામચલાઉ જમા રકમ) આપવી જરૂરી છે. આ ક્રેડિટ તે તારીખથી અસરકારક ગણાય છે જે દિવસે ખાતામાંથી રકમ કપાઈ હતી. વધુમાં, બચત ખાતા (સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ) અથવા ડેબિટ કાર્ડ ખાતા સાથે જોડાયેલી છેતરપિંડીના કિસ્સામાં, બેંકે એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે ગ્રાહકને વ્યાજનું કોઈ નુકસાન ન થાય. બેંકે વધુમાં વધુ 90 દિવસની અંદર તપાસ પૂર્ણ કરીને ફરિયાદનો અંતિમ ઉકેલ લાવવો જરૂરી છે. જો બેંક આ ૯૦ દિવસના સમયગાળામાં મામલો ઉકેલવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેણે ગ્રાહકને સંપૂર્ણ વળતર આપવું પડશે.
