History of the bicycle : 200 વર્ષ જૂની સાયકલની કહાની ! ભારતમાં કેવી રીતે બની લોકોની પહેલી પસંદ?
આજે સમગ્ર વિશ્વમાં વિશ્વ સાયકલ દિવસ ઉજવાઈ રહ્યો છે. આ અવસરે કેન્દ્રીય મંત્રી મનસુખ માંડવિયાએ લોકોને રોજિંદા જીવનમાં સાયકલનો વધુ ઉપયોગ કરવા પ્રેરણા આપી છે. તેમણે જણાવ્યું કે આજના સમયમાં વધતા ઇંધણ ખર્ચ અને પર્યાવરણની સમસ્યાઓ વચ્ચે સાયકલ એક સસ્તું, આરોગ્યપ્રદ અને પર્યાવરણમૈત્રી સાધન બની શકે છે. સાયકલ ચલાવવાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલની બચત થાય છે તેમજ શરીર પણ તંદુરસ્ત રહે છે.
ખાસ વાત એ છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ વર્ષ 2018માં 3 જૂનને વિશ્વ સાયકલ દિવસ તરીકે માન્યતા આપી હતી. આ દિવસ ઉજવવાનો ઉદ્દેશ લોકોમાં સાયકલ પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવવાનો, સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ માટે તેના ફાયદા સમજાવવાનો તેમજ સાયકલને ટકાઉ અને સરળ પરિવહન સાધન તરીકે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. આજે સાયકલ માત્ર મુસાફરીનું સાધન નથી, પરંતુ આરોગ્ય અને પર્યાવરણ માટે પણ ખૂબ ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. ત્યારે ચાલો જાણીએ સાયકલની શોધ ક્યારે થઈ અને તેનો ભારતમાં પ્રવેશ કેવી રીતે થયો તેનો રસપ્રદ ઇતિહાસ.
સાયકલની શોધ વર્ષ 1817માં થઈ હતી. આ અનોખા વાહનનું નિર્માણ જર્મનીના શોધક Baron Karl von Draisએ કર્યું હતું. તેમણે લાકડાથી બનાવેલી પહેલી સાયકલ તૈયાર કરી હતી, જેને ‘ડ્રેસિઅન’ અથવા ‘રનિંગ મશીન’ તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. તે સમયની સાયકલ આજની જેમ નહોતી, કારણ કે તેમાં પેડલ અને ચેઈન જેવી સુવિધાઓ નહોતી. લોકો તેને પગથી જમીન પર ધક્કો મારી આગળ વધારતા હતા. બાદમાં 1860ના સમયમાં ફ્રાન્સના કારીગરોએ તેમાં પેડલ ઉમેર્યા અને ત્યારપછી બ્રિટનમાં વધુ સુરક્ષિત અને આધુનિક ડિઝાઇન તૈયાર થઈ. આ સુધારાઓ પછી સાયકલ દુનિયાભરમાં લોકપ્રિય બની અને પરિવહન ક્ષેત્રમાં મોટી ક્રાંતિ લાવી. (Credits: - Wikipedia)
ભારતમાં સાયકલનો પ્રવેશ લગભગ 1890ના સમયગાળા દરમિયાન થયો હતો. માનવામાં આવે છે કે બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન 1890થી 1910 વચ્ચે સાયકલો વિદેશમાંથી ભારતમાં લાવવામાં આવતી હતી. તે સમયના લોકો માટે સાયકલ એક નવી અને અદ્દભુત વસ્તુ હતી, તેથી લોકો તેને આશ્ચર્યથી નિહાળતા હતા. (Credits: - Wikipedia)
સૌથી પહેલા સાયકલનો ઉપયોગ મોટા શહેરો જેમ કે Mumbai અને Kolkataમાં જોવા મળ્યો હતો. શરૂઆતના સમયમાં સાયકલો સંપૂર્ણપણે વિદેશથી આયાત થતી હતી, પરંતુ બાદમાં 1940ના દાયકામાં ભારતમાં જ સાયકલ બનાવવાનું કામ શરૂ થયું અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન મળ્યું. (Credits: - Wikipedia)
ભારતમાં શરૂઆતના સમયમાં સાયકલનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે અંગ્રેજ અધિકારીઓ અને ધનિક લોકો સુધી જ મર્યાદિત હતો, કારણ કે તેની કિંમત સામાન્ય લોકો માટે વધારે હતી. પરંતુ 1930 અને 1940ના દાયકામાં દેશમાં જ સાયકલ બનાવવાની શરૂઆત થઈ. ખાસ કરીને Atlas Cycles અને Hero Cycles જેવી કંપનીઓએ સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન શરૂ કર્યું. ત્યારબાદ અન્ય કંપનીઓ પણ આ ક્ષેત્રમાં જોડાઈ અને સાયકલ ધીમે ધીમે સામાન્ય લોકો માટે સરળ અને સસ્તું વાહન બની ગઈ. 1942 પછી સાયકલ ભારતમાં રોજિંદા પરિવહનનું મહત્વપૂર્ણ સાધન બની અને આજે તે મુસાફરી સાથે સ્વાસ્થ્ય જાળવવાનું પણ ઉત્તમ માધ્યમ માનવામાં આવે છે.
ભારતમાં 1930ના સમયગાળા દરમિયાન ઇન્દોરના મહારાણી રોડ વિસ્તારમાં સાયકલની દુકાનો શરૂ થવા લાગી હતી. સમય જતાં આ વિસ્તાર સાયકલ વેચાણ માટે જાણીતા બજાર તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો. 1950 અને 1960ના દાયકામાં ત્યાં સાયકલ આશરે 10 રૂપિયામાં મળતી હતી અને લોકો તેને હપ્તામાં પણ ખરીદી શકતા હતા. તે સમયે વેપારીઓ ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે ખાસ ડિસ્કાઉન્ટ પણ આપતા હતા. ધીમે ધીમે સાયકલ સામાન્ય લોકોના જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની ગઈ અને 1950ના દાયકામાં લગ્ન પ્રસંગે દહેજ રૂપે સાયકલ આપવાની પરંપરા પણ શરૂ થઈ હતી.
આજના સમયમાં દુનિયાભરમાં કરોડો લોકો રોજિંદા કામકાજ માટે અને નજીકના અંતરની મુસાફરી કરવા સાયકલનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણા લોકો સ્વાસ્થ્ય સારું રાખવા, શરીરને ફિટ રાખવા અને કસરત માટે પણ નિયમિત રીતે સાયકલ ચલાવવાનું પસંદ કરે છે. ( નોંધ: અહીં આપવામાં આવેલી માહિતી પબ્લિક ડોમેન પરથી લેવામાં આવી છે, જે ફક્ત તમારી જાણકારી માટે છે.)
