ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ શું છે ? ડાયાબિટીસ પહેલાં શરીર કેવી રીતે આપે છે ચેતવણી, જાણો Warning Signs
ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ એ ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનો પાયો છે, જ્યાં શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિનને યોગ્ય રીતે પ્રતિસાદ આપતા નથી. શરૂઆતમાં લક્ષણો ન દેખાય, પરંતુ ગરદન-બગલની કાળી ત્વચા (Acanthosis Nigricans), Skin Tags, પેટની ચરબી કે PCOS જેવા સંકેતો ચેતવણી આપી શકે છે.
ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ અચાનક થતી બીમારી નથી. ઘણીવાર ડાયાબિટીસના ઘણા વર્ષો પહેલાં શરીરમાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સની શરૂઆત થઈ જાય છે. ઇન્સ્યુલિન એક હોર્મોન છે, જે પેન્ક્રિયાસમાંથી બને છે અને ખોરાકમાંથી મળતા ગ્લુકોઝને શરીરના કોષો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે, જેથી તેનો ઉપયોગ ઊર્જા માટે થઈ શકે. જ્યારે શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિનના સંકેતનો યોગ્ય રીતે પ્રતિસાદ આપતા નથી, ત્યારે તેને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ કહેવામાં આવે છે.
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) અનુસાર, ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સમાં મસલ્સ, લિવર અને શરીરમાં રહેલા ફેટના કોષો ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે ઓછો પ્રતિસાદ આપે છે. શરૂઆતમાં શરીર આ સ્થિતિની ભરપાઈ કરવા માટે પેન્ક્રિયાસને વધુ ઇન્સ્યુલિન બનાવવાનું કહે છે. તેથી થોડા સમય સુધી બ્લડ શુગર સામાન્ય રહી શકે છે અને વ્યક્તિને કોઈ ખાસ લક્ષણ પણ ન જણાય. પરંતુ સમય જતાં શરીર વધારાનું ઇન્સ્યુલિન બનાવીને પણ બ્લડ શુગરને નિયંત્રિત ન કરી શકે ત્યારે પ્રી-ડાયાબિટીસ અને ત્યારબાદ ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનું જોખમ વધી શકે છે.
ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સની શરૂઆતમાં સામાન્ય રીતે કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ જોવા મળતું નથી. જોકે, કેટલાક શારીરિક સંકેતો ચેતવણી આપી શકે છે. ગરદનના પાછળના ભાગમાં, બગલમાં અથવા જાંઘની વચ્ચેની ત્વચા કાળી, જાડી અને મખમલી જેવી થવી Acanthosis Nigricansનું લક્ષણ હોઈ શકે છે. તેને માત્ર ગંદકી કે ટેનિંગ માનીને અવગણવું નહીં.
ગરદન, બગલ અથવા અન્ય જગ્યાએ અચાનક ઘણા Skin Tags એટલે કે ચામડીના નાના નરમ ઉભાર થવા પણ ડૉક્ટર સાથે બ્લડ શુગર તપાસ અંગે ચર્ચા કરવાનું કારણ બની શકે છે. જોકે એકાદ-બે Skin Tagsને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સનું ચોક્કસ લક્ષણ માનવામાં આવતું નથી.
પેટ અને કમરની આસપાસ વધતી ચરબી પણ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને પેટની અંદરના અંગોની આસપાસ જમા થતી ચરબી મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. કેટલાક લોકોને વારંવાર ભૂખ લાગવી અથવા મીઠાઈ અને કાર્બોહાઇડ્રેટવાળા ખોરાકની વધુ ઇચ્છા પણ થઈ શકે છે, પરંતુ આ લક્ષણો માત્ર ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સને સાબિત કરતા નથી.
મહિલાઓમાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સનો સંબંધ PCOS સાથે પણ જોવા મળી શકે છે. અનિયમિત પીરિયડ્સ, ખીલ, શરીર પર વધુ વાળ અને વજન વધવું જેવા લક્ષણો જોવા મળે તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
માત્ર લક્ષણોના આધારે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સની પુષ્ટિ કરી શકાતી નથી. ડૉક્ટર વ્યક્તિના જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને Fasting Blood Glucose, HbA1c અને જરૂર પડે તો Oral Glucose Tolerance Test (OGTT) કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં Fasting Insulin અથવા HOMA-IR જેવા ટેસ્ટ પણ વિચારવામાં આવે છે.
જો ગરદન કે બગલની ત્વચા અચાનક કાળી અને જાડી થાય, કમર ઝડપથી વધે, ઘણા Skin Tags થાય અથવા પરિવારમાં ડાયાબિટીસનો ઇતિહાસ હોય તો બ્લડ શુગરની તપાસ અંગે ડૉક્ટર સાથે વાત કરવી યોગ્ય છે. બીજી તરફ વધારે તરસ લાગવી, વારંવાર પેશાબ થવો, ધૂંધળું દેખાવું, અત્યંત નબળાઈ અથવા કારણ વગર વજન ઘટવું જેવા લક્ષણો હોય તો તપાસમાં વિલંબ ન કરવો.
