કૂતરું કરડે તો કેટલા કલાકમાં રેબીઝની રસી લેવી જરૂરી ? જાણો તાત્કાલિક સારવાર અને સાચો સમય
કૂતરાના કરડવા કે નખ વાગવાને ક્યારેય સામાન્ય ગણીને અવગણવું ન જોઈએ. રેબીઝ એક અત્યંત જીવલેણ વાયરલ ઇન્ફેક્શન છે, જેના લક્ષણો દેખાયા પછી કોઈ ઇલાજ બચતો નથી.જાણો રેબીઝ વેક્સિનનો સાચો સમય.
હાલના દિવસોમાં રખડતા કે પાલતુ શ્વાન કરડવાના કિસ્સાઓ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. ઘણીવાર લોકો કૂતરાના કરડવા, સામાન્ય સ્ક્રેચ (ખંજવાળ) કે જીભથી ચાટવાને નજીવી બાબત ગણીને નજરઅંદાજ કરી દે છે. પરંતુ આવી ભૂલ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. કૂતરાની લાળમાં રહેલા બેક્ટેરિયા અને વાયરસ શરીરમાં સેપ્સિસ (Sepsis), મેનિન્જાઇટિસ (Meningitis) અને સૌથી ખતરનાક એવા હડકવા એટલે કે રેબીઝ (Rabies) જેવી ગંભીર બીમારીઓ ફેલાવી શકે છે.
રેબીઝ શું છે અને તે કેમ આટલો ખતરનાક છે? રેબીઝ એક જીવલેણ વાયરલ ઇન્ફેક્શન છે, જે રેબીઝ વાયરસના કારણે થાય છે. સંક્રમિત પ્રાણીના કરડવાથી, નખ મારવાથી કે કપાયેલી ચામડી પર તેની લાળ (Saliva) અડવાથી આ વાયરસ શરીરમાં પ્રવેશે છે. શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી આ વાયરસ નર્વસ સિસ્ટમ (ચેતાતંત્ર) દ્વારા મગજ તરફ આગળ વધે છે.
શરૂઆતમાં તાવ, માથાનો દુખાવો, બેચેની કે મૂંઝવણ જેવા સામાન્ય લક્ષણો દેખાય છે. પરંતુ એકવાર વાયરસ મગજ સુધી પહોંચી જાય અને તેના લક્ષણો સ્પષ્ટ થઈ જાય, તે પછી આ રોગ 100% જીવલેણ સાબિત થાય છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) ના અહેવાલો પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે રેબીઝથી બચવાનો એકમાત્ર ઉપાય સમયસર પોસ્ટ-એક્સપોઝર પ્રોફિલેક્સિસ (PEP) એટલે કે વેક્સિન લેવી જ છે.
વેક્સિન ક્યારે અને કેવી રીતે લેવી? સૌથી મોટી ગેરમાન્યતા એ છે કે લોકો લક્ષણો દેખાય ત્યાં સુધી રાહ જુએ છે. યાદ રાખો, એન્ટિ-રેબીઝ વેક્સિન (ARV) માત્ર ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે વાયરસ હજુ મગજ સુધી ન પહોંચ્યો હોય. લક્ષણો શરૂ થયા પછી રસી કોઈ કામ કરતી નથી. તેથી પ્રાણી કરડ્યાના શક્ય તેટલું વહેલું, પ્રાથમિક રીતે 24 કલાકની અંદર પ્રથમ ડોઝ લઈ લેવો જોઈએ.
એન્ટિ-રેબીઝ વેક્સિન (ARV): આ રસી સામાન્ય રીતે 5 ડોઝના શિડ્યુલમાં આપવામાં આવે છે: ડે 0 (જે દિવસે કરડ્યું હોય), ડે 3, ડે 7, ડે 14 અને ડે 28. રેબીઝ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન (RIG): જો ઘા ઊંડો હોય, લોહી વહી રહ્યું હોય કે ચેપનું જોખમ વધુ હોય, તો ડોક્ટર ઘાની આસપાસ આ ઇન્જેક્શન લગાવે છે. આ રસી સક્રિય થાય તે પહેલાં શરીરને તાત્કાલિક એન્ટિબોડીઝ પૂરા પાડે છે. ધનુર (Tetanus) નું ઇન્જેક્શન: જો તમારો છેલ્લો ટીટીનો ડોઝ 5 વર્ષ કરતાં જૂનો હોય, તો બૂસ્ટર ડોઝ લેવો જરૂરી છે. એન્ટિબાયોટિક્સ: બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન અને સેલ્યુલાઇટિસ અટકાવવા ડોક્ટર એમોક્સિસિલિન જેવી દવાઓ સૂચવે છે.
કૂતરું કરડે ત્યારે તાત્કાલિક કરવા જેવા પ્રાથમિક ઉપચાર: વહેતા પાણી અને સાબુથી ઘા ધોવો: આ સૌથી મહત્વનું પગલું છે. નળના વહેતા પાણી નીચે સાબુ વડે ઓછામાં ઓછા 10 થી 15 મિનિટ સુધી ઘાને હળવા હાથે ધોવો. ઘાને જોરથી ઘસવો નહીં. આમ કરવાથી મોટાભાગનો વાયરસ ધોવાઈને બહાર નીકળી જાય છે. એન્ટિસેપ્ટિક લગાવો: ઘા સાફ કર્યા બાદ પોવિડોન-આયોડિન (Povidone-Iodine) અથવા એન્ટિસેપ્ટિક સોલ્યુશન લગાવો. લોહી અટકાવો: જો લોહી નીકળતું હોય તો સ્વચ્છ કપડાથી હળવું દબાણ આપો અને ઘાને ખુલ્લો રાખીને તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચો. ઘા પર પાટો ક્યારેય કસીને બાંધવો નહીં. ડૉક્ટરનો સંપર્ક: કોઈપણ દેશી ઉપચાર (જેમ કે હળદર કે રાખ લગાવવી) કર્યા વગર સીધા નજીકના ક્લિનિક કે સરકારી હોસ્પિટલે પહોંચીને વેક્સિન મુકાવો.
હંમેશા આ બાબતો ધ્યાનમાં રાખો: અફરાતફરી ન મચાવો અને શાંતિથી પ્રાથમિક સારવાર લો. વેક્સિનનો નિર્ધારિત કોર્સ અધવચ્ચે ક્યારેય છોડવો નહીં, બધા જ ડોઝ સમયસર પૂરા કરો. ઘાને ક્યારેય ખુલ્લા ગંદા હાથથી અડશો નહીં. ઘામાં વધુ પડતી લાલાશ, સોજો કે પરુ દેખાય તો તરત જ તબીબી સલાહ લો.
