એક જ મહિનામાં ₹29,418 કરોડનું ‘સોનું’ તિજોરીમાં પૂરી દીધું, શું ગ્લોબલ માર્કેટમાં કંઈક મોટું થવાનું છે?
વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ડૉલર સામે સોનાની માંગ સતત વધી રહી છે. સપ્ટેમ્બર મહિનામાં જ સેન્ટ્રલ બેંકે આશરે ₹29,418 કરોડની કિંમતનું 23.02 ટન સોનું પોતાના ભંડારમાં ઉમેર્યું છે. આ સાથે સતત 23મા મહિને સોનાની ખરીદીનો આક્રમક સિલસિલો યથાવત રહ્યો છે. જો કે, આ જ સમયગાળા દરમિયાન વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Foreign Exchange Reserves) અચાનક 38 અબજ ડૉલર ઘટી ગયો છે.
'ચીન' સતત સોનું ખરીદી રહ્યું છે. સપ્ટેમ્બરમાં પણ તેની સેન્ટ્રલ બેંકે સોનાનો ભંડાર વધાર્યો. આ સતત 23મો મહિનો રહ્યો, જ્યારે ચીનના સોનાના ભંડારમાં વધારો થયો. જો કે, આ જ સમયગાળા દરમિયાન તેનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ) અપેક્ષા કરતાં વધુ ઘટી ગયો. એક તરફ સોનું વધ્યું, તો બીજી તરફ ડૉલરમાં દર્શાવાતો વિદેશી કરન્સી ભંડાર નાનો થઈ ગયો.
હવે તમે વિચારતા હશો કે, ચીને કેટલું સોનું ઉમેર્યું અને રૂપિયામાં તેની કિંમત કેટલી હશે? સપ્ટેમ્બરમાં ચીનના ભંડારમાં લગભગ 23.02 ટન સોનું વધ્યું. તમારા આપેલા આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ અને ડૉલરના રેટ પર તેની અંદાજિત કિંમત લગભગ 29,418 કરોડ રૂપિયા થાય છે. ચીનની સેન્ટ્રલ બેંક PBoCના ડેટા દર્શાવે છે કે, ઓગસ્ટના અંતમાં તેની પાસે 76.73 મિલિયન ફાઇન ટ્રોય ઔંસ સોનું હતું. સપ્ટેમ્બરના અંતમાં તે વધીને 77.47 મિલિયન ઔંસ થઈ ગયું.
ટૂંકમાં, એક મહિનામાં 7.40 લાખ ટ્રોય ઔંસનો વધારો થયો. હવે ટ્રોય ઔંસ સાંભળીને ટેન્શન ન લો, હકીકતમાં ભારતમાં આપણે સોનાની કિંમત અવારનવાર 10 ગ્રામના હિસાબે જોઈએ છીએ. આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં આના માટે ટ્રોય ઔંસનો ઉપયોગ થાય છે. એક ટ્રોય ઔંસ એટલે લગભગ 31.1035 ગ્રામ થાય. આ હિસાબે 7.40 લાખ ટ્રોય ઔંસ એટલે લગભગ 23,017 કિલો એટલે કે 23.02 ટન સોનું થયું. અહીં તફાવત ધ્યાન રાખજો. સપ્ટેમ્બરમાં વધેલું સોનું લગભગ 23 ટન છે. ચીન પાસે જમા કુલ સોનું આના કરતાં ઘણું વધારે છે.
તમે આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં સોનાનો ભાવ 4,141 ડૉલર પ્રતિ ઔંસ આપ્યો છે. એક ડૉલરની કિંમત 96 રૂપિયા માની રહ્યા છીએ, તો એક ઔંસ સોનાની રૂપિયામાં કિંમત થઈ. આમ જોઈએ તો, 4,141 × 96 = 3,97,536 રૂપિયા થયા તેમ કહેવાય. હવે તેને સપ્ટેમ્બરમાં વધેલા 7.40 લાખ ઔંસ સાથે ગુણાકાર કરી દો. કુલ અંદાજિત કિંમત 29,417.66 કરોડ રૂપિયા નીકળે છે. સરળ ભાષામાં લગભગ 29,418 કરોડ રૂપિયા થયા. લાખ કરોડમાં આ જ રકમ લગભગ 0.294 લાખ કરોડ રૂપિયા છે.
સપ્ટેમ્બરમાં વધેલા સોનાને લગભગ 29 હજાર કરોડ રૂપિયાનું સોનું કહેવું વધુ સરળતાથી સમજાશે. જો કે, તેને ચીનનો વાસ્તવિક ખરીદી ખર્ચ ન સમજવો. મહિનામાં અલગ-અલગ દિવસો પર સોનું અલગ-અલગ ભાવે ખરીદાયું હોઈ શકે છે. અહીં એક જ ભાવથી કુલ સોનાની કિંમત કાઢી રહ્યા છીએ. ભારતમાં તમે 10 ગ્રામ સોનાનો ભાવ 1,50,380 રૂપિયા આપ્યો છે. આ જ દરે લગભગ 23.02 ટન સોનાની કિંમત કાઢીએ, તો રકમ લગભગ 34,612 કરોડ રૂપિયા થાય છે. હવે તમે કહેશો કે, સોનું તો એટલું જ છે, તો કિંમત અલગ કેમ? આવું એટલા માટે કેમ કે, બંને બજારના આપેલા ભાવ અલગ છે.
તમારા આપેલા ભારતીય ભાવથી પ્રતિ ગ્રામ કિંમત વધુ નીકળી રહી છે. આથી, કુલ રકમ પણ વધારે છે. ચીનની ખરીદી સમજાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવવાળો 29,418 કરોડ રૂપિયાનો આંકડો મુખ્ય છે. ભારતીય ભાવવાળો આંકડો ફક્ત સરખામણી માટે છે. આનો અર્થ એ નથી કે, ચીને ભારતના ભાવ પર સોનું ખરીદ્યું.
સપ્ટેમ્બરના અંતમાં ચીનનો કુલ સોનાનો ભંડાર 77.47 મિલિયન ટ્રોય ઔંસ એટલે કે 7.747 કરોડ ટ્રોય ઔંસ હતો. વજનમાં આ લગભગ 2,409.59 ટન થાય છે. તમારા આપેલા 4,141 ડૉલર પ્રતિ ઔંસ અને 96 રૂપિયા પ્રતિ ડૉલરના હિસાબે તેની અંદાજિત કિંમત લગભગ 30.80 લાખ કરોડ રૂપિયા છે. તે જ સમયે, ભારતના આપેલા 1,50,380 રૂપિયા પ્રતિ 10 ગ્રામના ભાવથી તે જ સોનાની કિંમત લગભગ 36.24 લાખ કરોડ રૂપિયા નીકળે છે.
એવામાં સપ્ટેમ્બરમાં ઉમેરાયેલું સોનું અને પહેલાથી જમા કુલ ભંડાર એ બે અલગ આંકડા છે. લગભગ 29,418 કરોડ રૂપિયા સપ્ટેમ્બરના વધારાની કિંમત છે. લગભગ 30.80 લાખ કરોડ રૂપિયા કુલ ભંડારની કિંમત છે. હવે આને ઘરની બચતની જેમ સમજો. કોઈ પરિવાર બધી બચત એક જ જગ્યાએ રાખવાને બદલે થોડા પૈસા બેંકમાં, થોડા બીજા રોકાણમાં અને થોડા સોનામાં રાખે છે. દેશ પણ પોતાના ભંડારને અલગ-અલગ એસેટ્સમાં વહેંચે છે. ચીનની સતત સોનું ભેગું કરવાની કોશિશ આ જ રીતે ભંડારમાં વિવિધતા વધારવાની દિશા દર્શાવે છે. જો કે, સોનાની કિંમત પણ ઘટતી-વધતી રહે છે. તેથી, વધુ સોનું હોવાનો અર્થ દરેક સમયે વધુ નફો થતો નથી.
ઓગસ્ટના અંતમાં ચીનનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર 3.438 ટ્રિલિયન ડૉલર હતો. સપ્ટેમ્બરના અંતમાં તે ઘટીને 3.400 ટ્રિલિયન ડૉલર રહી ગયો એટલે કે 38 અબજ ડૉલરનો ઘટાડો થયો. રોયટર્સ સર્વેનો અંદાજ 3.420 ટ્રિલિયન ડૉલર હતો. તેથી, વાસ્તવિક ભંડાર અપેક્ષા કરતાં 20 અબજ ડૉલર ઓછો રહ્યો. એક ડૉલર 96 રૂપિયા માનીએ, તો 38 અબજ ડૉલરનો ઘટાડો લગભગ 3.65 લાખ કરોડ રૂપિયા થાય છે.
ખાસ વાત એ છે કે, સપ્ટેમ્બરમાં વધેલા સોનાની તમારા આપેલા ભાવ પર કિંમત લગભગ 3.06 અબજ ડૉલર છે. વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં ઘટાડો આના કરતાં ઘણો વધારે, 38 અબજ ડૉલર રહ્યો. ભંડારની કિંમત કરન્સી અને તેમાં રાખેલા બીજા એસેટ્સના ભાવ બદલાવાથી પણ બદલાય છે. સપ્ટેમ્બરમાં ડૉલર ઈન્ડેક્સ 2.06% વધ્યો, જ્યારે ચીની યુઆન ડૉલર સામે 0.22% મજબૂત થયો. ડૉલર મજબૂત થાય, તો બીજી કરન્સીમાં રાખેલા એસેટ્સની ડૉલરમાં ગણવામાં આવેલી કિંમત ઘટી શકે છે. તેથી, વિદેશી મુદ્રા ભંડાર ઓછો થવાનો અર્થ એ પૂરેપૂરા પૈસા વપરાઈ ગયા એવું નથી.
