Diwali Firecrackers History : રામાયણ કાળમાં નહોતા ફટાકડા! તો પછી ભારતમાં દિવાળી પર આતશબાજીની પરંપરા ક્યારથી શરૂ થઈ?
દિવાળીનો તહેવાર હજારો વર્ષોથી ભારતની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાનો એક ભાગ રહ્યો છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે દિવાળીમાં ફટાકડા ફોડવાની શરૂઆત ક્યારે થઈ હતી? શું ભગવાન શ્રીરામ અયોધ્યા પરત ફર્યા ત્યારે પણ ફટાકડા ફોડવામાં આવ્યા હતા કે પછી આ પરંપરા ઘણા સમય બાદ શરૂ થઈ?
હિન્દુ ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ભગવાન શ્રીરામ જ્યારે 14 વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કરીને અયોધ્યા પરત ફર્યા હતા, ત્યારે અયોધ્યાવાસીઓએ દીવા પ્રગટાવીને તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું. જોકે, રામાયણમાં આધુનિક દારૂગોળાથી બનેલા ફટાકડા ફોડીને ઉજવણી કરવામાં આવી હોવાનો કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ મળતો નથી. હકીકતમાં, આજે દિવાળીમાં જે ફટાકડાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, તેના નિર્માણમાં દારૂગોળાનો ઉપયોગ થાય છે. દારૂગોળાની શોધનો ઇતિહાસ ચીન સાથે જોડાયેલો છે. ચીનમાં લગભગ 9મી સદીમાં તેની શોધ થઈ હતી. ત્યારબાદ ધીમે ધીમે આ ટેકનોલોજી દુનિયાના અન્ય ભાગોમાં પહોંચી હતી. (Image Source | AI Generated)
ઐતિહાસિક સંશોધન અનુસાર, ભારતમાં દારૂગોળા અને આતશબાજીનો ઉપયોગ મધ્યકાલીન સમયગાળા દરમિયાન વધ્યો હતો. 15મી સદી સુધીમાં ભારતમાં આતશબાજીનો ઉપયોગ થતો હોવાના પુરાવા મળવા લાગ્યા હતા. ઇતિહાસકાર પી. કે. ગોડેએ ભારતમાં આતશબાજીના ઇતિહાસ અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ સંશોધન કર્યું હતું. (Image Source | AI Generated)
તેમના અભ્યાસમાં 15મી સદીથી લઈને 19મી સદી સુધી આતશબાજીના ઉપયોગ અને તેના વિકાસનો ઉલ્લેખ મળે છે. ઈ.સ. 1443માં વિજયનગર સામ્રાજ્યના મહાનવમી ઉત્સવ દરમિયાન આતશબાજી કરવામાં આવી હોવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. જ્યારે 16મી સદીમાં લગ્નપ્રસંગો અને અન્ય ઉત્સવોમાં પણ આતશબાજીનો ઉપયોગ થતો હોવાના ઐતિહાસિક વર્ણનો મળે છે. (Image Source | AI Generated)
ભારતમાં આતશબાજીનો ઉપયોગ શરૂ થયો અને દિવાળીના તહેવારમાં ફટાકડા ફોડવાની પરંપરા શરૂ થઈ, આ બંને બાબતો વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ઐતિહાસિક વિગતો અનુસાર, 18મી સદીના મરાઠા-પેશવા કાળ દરમિયાન દિવાળીના અવસરે આતશબાજી કરવામાં આવતી હોવાના સ્પષ્ટ લેખિત પુરાવા મળે છે. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે આ પહેલાં દિવાળીમાં ક્યારેય આતશબાજી કરવામાં આવી જ ન હતી. (Image Source | AI Generated)
માત્ર એટલું જ કહી શકાય કે તે સમય પહેલાંના વિશ્વસનીય લેખિત પુરાવા મર્યાદિત છે. તે સમયગાળામાં આતશબાજીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે રાજવી પરિવારો, ધનવાન લોકો અને મોટા જાહેર સમારંભો સુધી મર્યાદિત હતો. સામાન્ય લોકો માટે ફટાકડા ખરીદવા અને તેનો ઉપયોગ કરવો આજના સમય જેટલો સરળ નહોતો. (Image Source | AI Generated)
20મી સદીમાં ભારતમાં ફટાકડાનું વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન વધવા લાગ્યું હતું. તમિલનાડુનું શિવકાશી ધીમે ધીમે ફટાકડાના ઉત્પાદનના એક મોટા કેન્દ્ર તરીકે વિકસ્યું. ખાસ કરીને આઝાદી પછી ફટાકડાનું ઉત્પાદન અને વિતરણ વધતાં તે સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચવા લાગ્યા હતા. ત્યારબાદ દિવાળીમાં અનાર, ફૂલઝડી, ચકરી, રોકેટ અને અન્ય ફટાકડા ફોડવાનો ટ્રેન્ડ વ્યાપક બન્યો હતો. આ રીતે સમયની સાથે દિવાળી અને આતશબાજી વચ્ચેનો સંબંધ વધુ મજબૂત બનતો ગયો. (Image Source | AI Generated)
ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક પુરાવાઓના આધારે એવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી કે દિવાળીમાં આધુનિક દારૂગોળાથી બનેલા ફટાકડા હજારો વર્ષોથી ફોડવામાં આવે છે. ભારતમાં આતશબાજીનો ઇતિહાસ લગભગ 600 વર્ષ કે તેથી વધુ જૂનો છે. જ્યારે દિવાળીના અવસરે આતશબાજી કરવામાં આવતી હોવાના સ્પષ્ટ લેખિત પુરાવા લગભગ 250થી 300 વર્ષ જૂના હોવાનું માનવામાં આવે છે. (Image Source | AI Generated)
આથી કહી શકાય કે દિવાળીમાં દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા પ્રાચીન છે. જ્યારે દારૂગોળાથી બનેલા ફટાકડા ફોડવાની પરંપરા તેની સરખામણીમાં નવી છે. દિવાળીનું મૂળ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ પ્રકાશ, ઉત્સવ, સમૃદ્ધિ અને અંધકાર પર પ્રકાશના વિજય સાથે જોડાયેલું છે. ફટાકડા ઇતિહાસના પછીના સમયગાળામાં આ તહેવાર સાથે જોડાયા અને ધીમે ધીમે ઉજવણીનો લોકપ્રિય ભાગ બની ગયા. (Image Source | AI Generated)
નોંધ : આ સમાચારમાં આપવામાં આવેલી માહિતી સામાન્ય જાણકારી પર આધારિત છે. TV9 ગુજરાતી તેની પુષ્ટિ કરતું નથી. (Image Source | AI Generated)
