નાનકડી ઝૂંપડીનો એ સવાલ જેણે આખા દેશનો કાયદો બદલી નાખ્યો, જાણો RTI Act પાછળની કહાની !

રાજસ્થાનના દેવડુંગરી નામના એક નાના ગામમાં એક સમયે માટી અને પથ્થરોથી બનેલી એકદમ સાદી ઝૂંપડી હતી. તેમાં એક-બે રૂમ હતા. બસ, એટલું જ. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં ત્યાં કેટલાક લોકો રહેતા અને કામ કરતા હતા. તેમની આસપાસ ગામના એવા લોકો હતા, જેઓ સરકારી રાહતના કામોમાં મહેનત કરતા હતા. કોઈ કૂવો ખોદતું હતું, કોઈ રસ્તો બનાવતું હતું તો કોઈ જમીન સાફ કરતું હતું. આ કામના બદલામાં તેમને મજૂરી મળવાની હતી. પરંતુ ઘણી વખત તેમની પૂરી મજૂરી તેમના હાથ સુધી પહોંચતી નહોતી.

મજૂરીનો હિસાબ કાગળોમાં લખાયેલો રહેતો હતો

લોકોને શંકા હતી કે સરકારી કચેરી અને તેમની ખિસ્સા વચ્ચે ક્યાંક કાગળ પર કંઈક ફેરફાર કરવામાં આવે છે. પરંતુ ખરેખર શું થયું છે તે તેઓ જોઈ શકતા નહોતા. તેમની પોતાની મહેનત અને પોતાની મજૂરીનો હિસાબ જે કાગળોમાં લખાયેલો હતો, તે કાગળો એવી સરકારી કચેરીમાં બંધ રહેતા હતા, જ્યાં તેમને જવાની પરવાનગી નહોતી.

ત્યારે એ ઝૂંપડીમાં રહેતા લોકોએ ગામવાસીઓ સાથે મળીને એવી એક વાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, જે સાંભળવામાં ખૂબ જ નાની અને સરળ લાગતી હતી. તેમણે અધિકારીઓને કહ્યું કે હિસાબના ચોપડા બહાર લાવવામાં આવે. ત્યારબાદ એ ચોપડાઓ સૌની સામે મોટેથી વાંચવામાં આવ્યા.

જે લોકો વિશે એ કાગળોમાં લખવામાં આવ્યું હતું, તેમની સામે જ આ હિસાબ વાંચવામાં આવ્યો. જો કાગળમાં લખ્યું હોય કે રસ્તો બની ગયો છે, તો એ રસ્તા પર રહેતો કોઈપણ ગામવાસી ઊભો થઈને કહી શકતો હતો કે રસ્તો ખરેખર બન્યો છે કે નહીં. જો કાગળમાં લખ્યું હોય કે કોઈ મજૂરને પૈસા ચૂકવી દેવામાં આવ્યા છે, તો એ મજૂર પોતે ઊભો થઈને કહી શકતો હતો કે તેને ખરેખર પૈસા મળ્યા હતા કે નહીં. આ બેઠકોને જન સુનાવણી કહેવામાં આવી. એટલે કે લોકોની સામે કોઈ મુદ્દો સાંભળવો અને તેનો જવાબ માંગવો.

પ્રથમ જન સુનાવણી 1994માં યોજાઈ હતી

પ્રથમ જન સુનાવણી ડિસેમ્બર 1994માં કોટ કિરાણા નામના ગામમાં યોજાઈ હતી. ત્યારબાદ આવી વધુ જન સુનાવણીઓ યોજાતી રહી. અને વારંવાર એક જ વાત સામે આવતી ગઈ કે દેશના સૌથી ગરીબ મજૂરો માટે ફાળવવામાં આવેલા પૈસા એવા સરકારી કાગળોમાં ગાયબ થઈ રહ્યા હતા. જેને સરકારી કચેરીની બહાર કોઈ જોઈ જ શકતું નહોતું. અહીંથી એક સવાલ ઊભો થયો અને દર વર્ષે એ સવાલ વધુ જોરથી પૂછવામાં આવવા લાગ્યો કે જો આ જનતાના પૈસા છે, તો જનતા એ કેમ ન જોઈ શકે કે આ પૈસા ક્યાં ગયા?

માહિતીનો અધિકાર કાયદો: RTI Act

આ સવાલ માત્ર રાજસ્થાન પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નહીં. 1990ના દાયકાના અંતિમ વર્ષોમાં અન્ય રાજ્યોએ પણ પોતાના માહિતીના અધિકાર સાથે જોડાયેલા કાયદા બનાવવાનું શરૂ કર્યું. આ માંગ દર વર્ષે આગળ વધતી રહી. અંતે વર્ષ 2005માં સંસદે સમગ્ર દેશ માટે માહિતીનો અધિકાર કાયદો (RTI Act) બનાવ્યો. આ એ જ કાયદો છે, જે આજે કોઈપણ ભારતીય નાગરિકને સરકારી કચેરી પાસેથી તેના રેકોર્ડ અને માહિતી માંગવાનો અધિકાર આપે છે અને સામાન્ય રીતે 30 દિવસની અંદર જવાબ મેળવવાની જોગવાઈ કરે છે.

આજે કરોડો ભારતીયોને સરકારી માહિતી મેળવવાનો અધિકાર આપતો આ કાયદો ખરેખર એક નાની ઝૂંપડીમાં કેટલાક ગામવાસીઓના એ સવાલથી શરૂ થયેલી લાંબી પ્રક્રિયાનું પરિણામ હતો. જેમાં તેઓ અધિકારીઓને કહી રહ્યા હતા કે તમારા હિસાબના ચોપડા અમારી સામે વાંચીને કેમ નથી સંભળાવતા? આ વાત પર થોડી ક્ષણ રોકાઈને વિચારો, કારણ કે તે એક એવો સવાલ સામે લાવે છે, જે આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો ક્યારેય પૂછતા નથી.

આખરે કોઈ કાયદો શરૂ ક્યાંથી થાય છે?

સંસદમાંથી નહીં, સંસદ સામાન્ય રીતે એ જગ્યા છે જ્યાં કોઈ કાયદો પોતાની સફરના લગભગ અંતિમ તબક્કામાં પહોંચે છે. ત્યાં તેના પર ચર્ચા થાય છે અને મતદાન થાય છે. તે પહેલાં કોઈ કાયદો લગભગ હંમેશાં સામાન્ય જીવનની કોઈ સમસ્યાથી શરૂ થાય છે. એવી કોઈ સમસ્યા, જેના વિશે વારંવાર અવાજ ઉઠાવવામાં આવે છે, જ્યાં સુધી તેને અવગણવું મુશ્કેલ ન બની જાય.

ક્યારેક કોઈ અદાલતને એવી ખાલી જગ્યા દેખાય છે, જેને કોઈ વર્તમાન કાયદો ભરી રહ્યો હોતો નથી. ક્યારેક કોઈ સરકારી વિભાગ પોતે કોઈ સમસ્યા સામે લાવે છે અને ક્યારેક માહિતીના અધિકારની જેમ, કોઈ એવા ગામમાં કેટલાક લોકો, જેનું નામ દિલ્હીમાં કદાચ કોઈએ સાંભળ્યું પણ ન હોય, ચૂપ રહેવાને જવાબ માનવાનો ઇનકાર કરે છે અને સવાલ પૂછે છે.

સૌથી પેહલા વિચારને ઔપચારિક પ્રસ્તાવ તરીકે લખવામાં આવે છે

ત્યારબાદ રસ્તો સામાન્ય રીતે કંઈક આવો હોય છે. વિચારને પહેલાં એક ઔપચારિક પ્રસ્તાવ તરીકે લખવામાં આવે છે. કોઈ મંત્રાલય તેને વિધેયક એટલે કે બિલનું સ્વરૂપ આપે છે. મંત્રીમંડળ તેને સંસદમાં રજૂ કરવાની મંજૂરી આપે છે. ત્યારબાદ તે સંસદમાં ચર્ચા અને મતદાનની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે. આ દરમિયાન તેમાં ફેરફારો પણ થઈ શકે છે. અંતે તે સમગ્ર દેશમાં લાગુ પડતો કાયદો બની જાય છે.

પરંતુ અસલી શરૂઆત એ પહેલું બીજ સામાન્ય રીતે રાજધાનીની કોઈ મોટી ઇમારતમાં પડતું નથી. તેનાથી ઘણી નાની, ઘણી શાંત અને લોકોના જીવનની ઘણી નજીકની જગ્યાએ પડે છે. એક ખૂણામાં પ્રગટાવેલો નાનો દીવો પણ ક્યારેક આખા ઓરડાને પ્રકાશિત કરી શકે છે. દેવડુંગરીમાં એ દીવો પ્રગટાવનારા લોકો કાયદો બનાવવાનો વિચાર કરી રહ્યા નહોતા. તેઓ તો માત્ર પોતાની મહેનતની કમાણીનો સ્પષ્ટ હિસાબ જોવા માંગતા હતા.

પરિવર્તનની શરૂઆત આવી જ રીતે થાય છે

એક ક્ષણ માટે તમારા જીવન વિશે વિચારો. એવી કોઈ બાબત, જે તમને ખોટી લાગે છે. કોઈ એવી વાત, જેને સમજવી મુશ્કેલ છે. કોઈ એવો દસ્તાવેજ, જેને તમને જોવા દેવામાં આવતો નથી. કોઈ એવો નિયમ, જે પોતાની વાત સ્પષ્ટ કરતો નથી. અથવા એવી કોઈ ચુપ્પી, જ્યાં એક જવાબ હોવો જોઈએ.

ક્યારેક રાજસ્થાનમાં કેટલાક લોકોએ પણ આવી જ એક ચુપ્પી જોઈ હતી. તેમણે માત્ર એટલું નક્કી કર્યું કે તેઓ ચૂપ નહીં રહે. તેમણે જોરથી પૂછ્યું કે કાગળો બધાની સામે વાંચીને કેમ નથી સંભળાવી શકાતા? તેમને દસ વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો. પરંતુ તેમનો સવાલ કામ કરી ગયો.

આ પણ વાંચો, તમારો નગરસેવક આખરે શું કામ કરે છે? ગલીની સમસ્યાથી લઈને મેયરની પસંદગી સુધીની જાણો અસલી જવાબદારીઓ !