
બે દાયકાથી વધુ સમય સંસદમાં વિતાવનાર અને હાલમાં રાજ્યસભાના સભ્ય એવા સોનિયા ગાંધીએ તેમના સંસ્મરણમાં એક ચોંકાવનારો દાવો કર્યો છે. ભારતની સંસદીય પ્રણાલીનું વર્ણન કરતા તેઓ લખે છે કે લોકસભાના સભ્યો ચૂંટાયેલા હોય છે જ્યારે રાજ્યસભાના સભ્યો નામાંકિત (નોમિનેટેડ) હોય છે. વાસ્તવમાં, રાજ્યસભાના 238 સભ્યો રાજ્યની વિધાનસભાઓ દ્વારા પરોક્ષ રીતે ચૂંટાય છે. માત્ર 12 સભ્યો જ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નામાંકિત કરવામાં આવે છે. આ એક મૂળભૂત બંધારણીય તફાવત છે, અને આટલા લાંબા સમય સુધી ભારતીય સંસદીય રાજકારણના કેન્દ્રમાં રહેલી વ્યક્તિ તરફથી આવી ભૂલ અણધારી છે.
10 નવેમ્બરના રોજ વિમોચન થયેલા સોનિયા ગાંધીના બહુપ્રતિક્ષિત સંસ્મરણ ‘બિલોંગિંગ: અ જર્ની ઓફ લવ’ (Belonging: A Journey of Love) માં આ એકમાત્ર તથ્યાત્મક ભૂલ નથી. આ પુસ્તક ઇટાલીના એક નાના શહેરથી ભારતના સૌથી પ્રમુખ રાજકીય પરિવાર સુધીની તેમની સફર, રાજીવ ગાંધી સાથેના તેમના લગ્ન, તેમના સાસુ અને પતિની હત્યા તથા આખરે દેશના સૌથી શક્તિશાળી રાજકીય વ્યક્તિત્વોમાંના એક તરીકે તેમના ઉદયનું આત્મીય વર્ણન રજૂ કરે છે. તેનું મુખ્ય મૂલ્ય તેમના અંગત સંસ્મરણોમાં રહેલું છે, જેમાંથી ઘણા હૃદયસ્પર્શી અને ઘણું બધું છતું કરનારા છે. તેમ છતાં, આ યાદોની સાથે ચાલતું રાજકીય અને ઐતિહાસિક વર્ણન ભૂલોથી ભરેલું છે, જેમાં કેટલીક પ્રાથમિક છે તો કેટલીક ઘટનાઓની સમજ બદલી નાખે તેટલી ગંભીર છે.
પુસ્તકની વિસ્તૃત તપાસમાં 55 તથ્યાત્મક અને સંદર્ભગત મુદ્દાઓ સામે આવ્યા છે. અલબત્ત, બધાનું મહત્વ એકસમાન નથી. પરંતુ આ ભૂલો સાબિત કરે છે કે પ્રકાશન પહેલાં હસ્તપ્રતની વધુ કડક ચકાસણી કરવાની જરૂર હતી.
સોનિયા ગાંધી લખે છે કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) ની સ્થાપના 1921માં થઈ હતી. વાસ્તવમાં તેની સ્થાપના 1925માં નાગપુરમાં કે.બી. હેડગેવાર દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમના લાંબા સમયના રાજકીય સચિવ અને સૌથી નજીકના વિશ્વાસુઓમાંના એક એવા અહેમદ પટેલના વર્ણનમાં, તેઓ કોવિડ-19 થી તેમનું મૃત્યુ 2022માં થયું હોવાનું જણાવે છે, જ્યારે પટેલનું અવસાન 25 નવેમ્બર, 2020ના રોજ થયું હતું. 2002ના ગુજરાત રમખાણોનું વર્ણન કરતી વખતે તેઓ અમદાવાદને રાજ્યની રાજધાની ગણાવે છે, જોકે 1970થી ગાંધીનગર રાજ્યની રાજધાની છે. તેઓ એમ પણ કહે છે કે ગોધરામાં સાબરમતી એક્સપ્રેસના ચાર કોચને આગ લગાવવામાં આવી હતી, જ્યારે આ જીવલેણ આગ S-6 કોચમાં લાગી હતી.
આવી ભૂલોને વ્યક્તિગત રીતે યાદશક્તિ કે એડિટિંગની ખામી ગણીને અવગણી શકાય, પરંતુ સામૂહિક રીતે તે પુસ્તકના સંપાદકો દ્વારા ઐતિહાસિક સામગ્રીની કેટલી કાળજીપૂર્વક ચકાસણી કરવામાં આવી હતી તે અંગે ગંભીર પ્રશ્ન ઉભા કરે છે.
પુસ્તકમાં અન્ય ગૂંચવણો પણ છે. તેઓ સાચું લખે છે કે 2014માં ભાજપે 282 લોકસભા બેઠકો જીતી હતી, પરંતુ નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ (NDA) નો આંકડો 353 જણાવે છે. વાસ્તવમાં NDA એ તે વર્ષે 336 બેઠકો જીતી હતી. 353નો આંકડો 2019ની ચૂંટણીનો છે. આમ, સંસ્મરણમાં પાંચ વર્ષના અંતરે યોજાયેલી બે સામાન્ય ચૂંટણીઓના પરિણામો ભેળસેળ થઈ ગયા છે. 1984ની ચૂંટણીના વર્ણનમાં પણ પુસ્તકમાં એક ફકરામાં કોંગ્રેસને 405 બેઠકો અને બીજા ફકરામાં 404 બેઠકો મળી હોવાનું જણાવાયું છે.
1999ના કારગિલ સંઘર્ષનું વર્ણન ખાસ કરીને સમસ્યારૂપ છે. ગાંધી લખે છે કે જ્યારે લદ્દાખી ભરવાડ તાશી નામગ્યાલે નિયંત્રણ રેખા (LoC) પર પાકિસ્તાની ઘૂસણખોરોને જોયા ત્યારે વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી ઇસ્લામાબાદમાં નવાઝ શરીફના મહેમાન બન્યા હતા. હકીકતમાં વાજપેયીની ઐતિહાસિક શાંતિ મુલાકાત 20-21 ફેબ્રુઆરી, 1999ના રોજ લાહોરની હતી. નામગ્યાલે 3 મેના રોજ એટલે કે બે મહિનાથી વધુ સમય બાદ ઘૂસણખોરોને જોયા હતા.
ત્યારબાદ પુસ્તકમાં જણાવાયું છે કે ભારતીય સૈનિકોએ આગામી 10 મહિનામાં કબજે કરાયેલો વિસ્તાર પાછો મેળવ્યો હતો. વાસ્તવમાં કારગિલ સંઘર્ષ મે અને જુલાઈ 1999 વચ્ચે ચાલ્યો હતો અને ભારત 26 જુલાઈને કારગિલ વિજય દિવસ તરીકે ઉજવે છે. આ જ ચર્ચામાં, ગાંધી એપ્રિલ 1999માં વાજપેયી સરકારના પતનને અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પરની હાર તરીકે વર્ણવે છે. ટેકનિકલ રીતે, તેમની સરકાર વિશ્વાસ પ્રસ્તાવમાં 269 વિરુદ્ધ 270 મતોથી હારી હતી. આ તફાવત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે સરકારે પોતે જ ગૃહનો વિશ્વાસ માંગ્યો હતો.
રાહુલ ગાંધીના ફોજદારી માનહાનિ કેસના વર્ણનમાં પણ ઘણી અચોક્કસતાઓ છે. સોનિયા ગાંધી લખે છે કે ત્રણ વર્ષ પહેલાં કરાયેલી ટિપ્પણી બદલ 2023માં કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો અને ગુજરાત હાઈકોર્ટે તેમના પુત્રને બે વર્ષની જેલની સજા સંભળાવી હતી. હકીકતમાં આ ટિપ્પણી એપ્રિલ 2019માં ચૂંટણી પ્રચારના ભાષણ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી અને તે જ વર્ષે ફરિયાદ દાખલ થઈ હતી. સુરતની મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટે 23 માર્ચ, 2023ના રોજ દોષિત ઠેરવી સજા સંભળાવી હતી. ગુજરાત હાઈકોર્ટે ત્યારબાદ સજા પર સ્ટે આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
સંસ્મરણમાં આગળ જણાવાયું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે તેમની જેલની સજા સ્થગિત કર્યા બાદ એક વર્ષ પછી રાહુલ ગાંધી ફરી સંસદમાં બહાલ થયા હતા. વાસ્તવમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે 4 ઓગસ્ટ, 2023ના રોજ તેમની દોષસિદ્ધિ (conviction) પર સ્ટે મૂક્યો હતો અને ત્રણ દિવસ પછી તેમનું લોકસભાનું સભ્યપદ પુનઃસ્થાપિત થયું હતું. તેમની ગેરલાયકાતને પાંચ મહિનાથી પણ ઓછો સમય થયો હતો. દોષસિદ્ધિ પર સ્ટે મૂકવો અને સજા સ્થગિત કરવી એ કાયદાકીય રીતે અલગ બાબતો છે, જેની સંસદીય સભ્યપદ પર અલગ-અલગ અસરો પડે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના ઉલ્લેખમાં પણ ભૂલો સામે આવી છે. ગાંધીએ ભારત રત્ન સ્વીકારવા માટે નેલ્સન મંડેલાની ભારત મુલાકાતનું વર્ષ 1991 જણાવ્યું છે, જોકે તે ઓક્ટોબર 1990માં થઈ હતી. તેઓ 1994માં મંડેલાના રાષ્ટ્રપતિ શપથગ્રહણ સમારોહમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળના નેતા તરીકે ‘રાષ્ટ્રપતિ આર.કે. નારાયણ’ (લેખકનું નામ) નો ઉલ્લેખ કરે છે, જ્યારે પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ કે.આર. નારાયણને કર્યું હતું. 1985માં નાસાઉ ખાતે યોજાયેલી કોમનવેલ્થ હેડ્સ ઓફ ગવર્નમેન્ટ મીટિંગને 49મી સમિટ ગણાવી છે, જ્યારે તે આઠમી સમિટ હતી. 1988માં રાજીવ ગાંધીની ઐતિહાસિક ચીન મુલાકાત દરમિયાન ડેંગ ઝિયાઓપિંગને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ કહેવામાં આવ્યા છે, જોકે તે સમયે યાંગ શાંગકુન તે પદ પર હતા. ડેંગ ચીનના સર્વોચ્ચ નેતા અને સેન્ટ્રલ મિલિટરી કમિશનના ચેરમેન હતા.
સોનિયા ગાંધીએ તેમના મેમોર માં બાબરી મસ્જિદ તૂટવાની ઘટનાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે અને જણાવ્યુ છે કે જ્યારે કારસેવકોએ બાબરી મસ્જિદનો ઢાંચો તોડ્યો ત્યારે તેઓ તેમના ઘરમાં બેઠા-બેઠા આ ઘટનાનું લાઈવ ટેલિકાસ્ટ જોઈ રહ્યા હતા અને આ દૃશ્યો જોઈને તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા હતા. જો કે સોનિયા ગાંધીના પુસ્તકમાં જે ઉલ્લેખ કરાયો છે તે તથ્યોથી વેગળા હોવાનું જણાય છે કારણ કે નિષ્ણાંતો સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે 1992 માં ભારતમાં ન્યૂઝ ચેનલો પાસે લાઈવ ટેલિકાસ્ટની ટેકનોલોજી જ ન હતી. તો તેમણે કેવી રીતે લાઈવ ટેલિકાસ્ટ નિહાળ્યુ તે મોટો સવાલ છે.