દેશને આઝાદી અપાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવનાર ગાંધીજીએ દેશ પર શાસન કેમ ન કર્યું? જાણો કારણ
આજે બેંકો બંધ છે. શાળાઓ પણ બંધ છે. અદાલતો અને મોટાભાગની સરકારી કચેરીઓ પણ બંધ છે. કોઈને પૂછો કે કેમ, તો લગભગ દરેક વ્યક્તિ એક જ જવાબ આપશે કે ગાંધી જયંતિ. આ દિવસની એક તસવીર આપણામાંથી મોટાભાગના લોકોના મનમાં પહેલેથી જ છે. ગોળ ચશ્મો, હાથમાં લાકડી અને શરીર પર સફેદ વસ્ત્ર. એક એવું નામ, જે શાળાની લગભગ દરેક પાઠ્યપુસ્તકના શરૂઆતના અધ્યાયોમાં જોવા મળે છે.
ગાંધી જયંતિના દિવસે એક સવાલ બહુ ઓછા લોકો પૂછે છે. જ્યારે 1947માં ભારત આઝાદ થયું, ત્યારે ગાંધીજીએ સરકારમાં કયું પદ સંભાળ્યું હતું? સાચું એ છે કે તેમણે કોઈ પદ સંભાળ્યું જ નહોતું. ન તો વડાપ્રધાન, ન રાષ્ટ્રપતિ અને ન તો કોઈ મંત્રી હતા. એટલું જ નહીં, નવી સંસદમાં પણ તેમની કોઈ બેઠક નહોતી. જે વ્યક્તિને મોટાભાગના ભારતીયો અંગ્રેજોના શાસનનો અંત લાવવામાં અન્ય કોઈ એક વ્યક્તિ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ માને છે, તેમણે જે દેશને આઝાદ કરાવવામાં આટલી મોટી ભૂમિકા ભજવી, એ જ દેશમાં ક્યારેય કોઈ સરકારી પદ સંભાળ્યું નહોતું.
ગાંધીજી 1924માં એક વખત ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા
ગાંધીજી 1924માં એક વખત ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા હતા. તે સમયે કોંગ્રેસ એક રાજકીય આંદોલન હતું, સરકાર નહોતી. ત્યારબાદ તેમણે પોતાની જ પાર્ટીની અંદર પણ ઔપચારિક નેતૃત્વથી પોતાને ઘણાં અંશે દૂર રાખ્યા. 1934 સુધીમાં તેમણે સક્રિય રાજકારણથી પણ પાછળ હટવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ તેમનું ધ્યાન ગામડાં તરફ કેન્દ્રિત થયું. સ્વચ્છતા, ચરખો અને કાંતણ, તેમજ ભારતના સૌથી વંચિત લોકો સાથે થતા ભેદભાવ જેવા મુદ્દાઓ તેમના કાર્યના કેન્દ્રમાં રહ્યા.
જ્યારે ઓગસ્ટ 1947માં ભારત આઝાદ થયું, ત્યારે ગાંધીજી દિલ્હીમાં સત્તાના નવા કોરિડોરમાં ઉજવણી કરી રહ્યા નહોતા. તેઓ બંગાળમાં હતા, જ્યાં વિભાજન દરમિયાન હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો એકબીજા સામે હિંસા કરી રહ્યા હતા અને ગાંધીજી તેમને રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા.
કોઈ સરકારી પદ નહોતું, તો તેમનો પ્રભાવ આવ્યો ક્યાંથી?
તે પ્રભાવ એવી બાબતોમાંથી આવ્યો, જેને બાદમાં ભારતનું બંધારણ દરેક નાગરિક માટે સુરક્ષિત કરવા માગતું હતું. પોતાના આચરણની તાકાત, પોતાની વાત કહેવાની સ્વતંત્રતા, લોકોને એકસાથે ઊભા કરવાની ક્ષમતા, વિરોધ કરવાની અને બીજાઓને પોતાની વાત સમજાવવાની સ્વતંત્રતા. આ માટે કોઈ પદની જરૂર નહોતી. ગાંધીજી પાસે લોકોને આદેશ આપવાની કોઈ સરકારી સત્તા નહોતી. લોકો પોતાની ઇચ્છાથી તેમની સાથે ઊભા રહેતા. તેમણે જોયું કે ગાંધીજી કેવી રીતે જીવન જીવે છે અને ત્યારબાદ તેમના પોતાના વર્તનમાં પણ પરિવર્તન આવ્યું.
શું બદલાવ લાવવા માટે ખુરશી, ઓળખ અથવા કોઈ મોટું પદ જરૂરી છે ?
નેતા બન્યા વિના કંઈ બદલી શકાય નહીં. કોઈ પોતાના વિસ્તારમાં સમસ્યાથી પરેશાન હોય તો વિચારે છે કે કોર્પોરેટરની મદદ વિના કંઈ સુધરી શકે નહીં. કોઈ કર્મચારી વિચારે છે કે ઉપરનો કોઈ મોટો અધિકારી આગળ આવ્યા વિના કંઈ બદલાશે નહીં. ગાંધીજીનું જીવન આપણને તેનો બીજો રસ્તો બતાવે છે. ઓછામાં ઓછું અમુક અંશે.
ઉદાહરણ તરીકે. ભારતનાં શહેરોમાં અનેક સ્થળોએ લોકોની પોતાની વિસ્તાર સમિતિઓ હોય છે. ત્યાં કોઈ વ્યક્તિ પાસે કોઈ સરકારી પદ ન હોવા છતાં, કોઈને દંડ કરવાની કે સજા કરવાની કાનૂની સત્તા ન હોવા છતાં, ખરાબ સ્ટ્રીટ લાઇટ ઠીક કરાવી શકે છે, પાર્કની સફાઈ કરાવી શકે છે અથવા પાણીની સમસ્યા યોગ્ય સરકારી કચેરી સુધી પહોંચાડી શકે છે. તેની પાસે કોઈ સરકારી સત્તા હોતી નથી. તેની પાસે સતત પ્રયાસ કરવાની શક્તિ હોય છે અને આસપાસના લોકોનો એટલો વિશ્વાસ હોય છે કે તેની વાત સાંભળવામાં આવે. આ એક ખૂબ જ નાનું ઉદાહરણ છે, એક ખૂબ જ મોટા જીવનનું. પરંતુ બંને પાછળ કામ કરતી વાત એક જ છે જે પ્રભાવ અને પદ એક જ વસ્તુ નથી. એકના વિના બીજું પણ અસ્તિત્વમાં રહી શકે છે.
સરકારી પદનું મહત્વ નથી
સરકારી પદનું મહત્વ નથી. તેનું મહત્વ સ્પષ્ટ છે. કાયદા બનાવવા હોય, બજેટ નક્કી કરવા હોય અને સરકારી વ્યવસ્થા ચલાવવી હોય તો વ્યવસ્થાની અંદર એવા લોકોની જરૂર પડે છે, જે નિર્ણયો લે, આદેશો જાહેર કરે અને જનતા પ્રત્યે જવાબદાર રહે. ગાંધીજીનો માર્ગ સંસ્થાઓની બહાર નીકળી જવાનો કોઈ સરળ રસ્તો નથી. તે માત્ર આપણને યાદ અપાવે છે કે પરિવર્તનની શરૂઆત માત્ર સરકારી સંસ્થાઓની અંદરથી જ થતી નથી. પરંતુ એક મુશ્કેલ સત્યથી પણ નજર હટાવવી જોઈએ નહીં.
ગાંધીજીનો માર્ગ ધીરજવાળો હતો
ગાંધીજીનો માર્ગ ખૂબ ધીરજ, શિસ્ત અને વ્યક્તિગત જોખમી હતો. આ ગુણોની પ્રશંસા કરવી સરળ છે. પરંતુ તેમને પોતાના જીવનમાં ઉતારવા મુશ્કેલ છે. ગાંધીજીને ઘણી વખત જેલમાં જવું પડ્યું. તેમણે લાંબા અનશન કરવું પડ્યું. જેમાં તેમણે પોતાના સ્વાસ્થ્ય અને એક વખત તો પોતાના જીવનને પણ જોખમમાં મૂક્યું. આ પ્રકારની નૈતિક શક્તિ રાજકીય શક્તિનો કોઈ સરળ વિકલ્પ નથી. ઘણી વખત તે વ્યક્તિ પાસેથી રાજકીય શક્તિ કરતાં પણ વધુ ત્યાગની માંગ કરે છે.
હાથમાં લાકડી અને શરીર પર સફેદ વસ્ત્રો લગભગ દરેક ભારતીયને યાદ
કદાચ આ જ કારણ છે કે જે દિવસે આપણે મોટાભાગે બેંકો બંધ હોવા પર ધ્યાન આપે છે, તે દિવસે આ વાત ઓછી સાંભળવા મળે છે. કોઈ ચલણી નોટ પર છપાયેલી તસવીરને યાદ રાખવી સરળ છે. પરંતુ આ અસ્વસ્થ કરનારા સવાલ સાથે બેસવું મુશ્કેલ છે. જો વીસમી સદીના સૌથી પ્રભાવશાળી ભારતીયોમાંના એકને દેશ બદલવા માટે કોઈ સરકારી પદની જરૂર પડી નહોતી, તો પછી આપણે બાકીના લોકો કોઈ વસ્તુ બદલતા પહેલાં આખરે કોની રાહ જોઈ રહ્યા છે? હાથમાં લાકડી અને શરીર પર સફેદ વસ્ત્રો લગભગ દરેક ભારતીયને યાદ છે. પરંતુ તેમના નામની આગળ કોઈ સરકારી પદ ન હોવું એટલું યાદ નથી.
