યુરોપિયન યુનિયન અને ભારતની ટ્રેડ ડીલથી બાંગ્લાદેશ ચિંતામાં, મોહમ્મદ યુનુસે EU ને કરી આ વિનંતિ

બાંગ્લાદેશ EU FTA: ભારત-EU ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટથી પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશના કાપડ ઉદ્યોગ પર સીધી અસર થવાની આશંકા છે. બાંગ્લાદેશ યુરોપિયન બજારમાં ડ્યુટી-ફ્રી ઍક્સેસનો આનંદ માણે છે, જેના કારણે બાંગ્લાદેશી કપડાં નોંધપાત્ર રીતે ઘણા સસ્તા થઈ જાય છે.

ઢાકા: ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચેના ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ એ બાંગ્લાદેશને ચિંતામાં મુકી દીધુ છે. દેશની વચગાળાની સરકારના મુખ્ય સલાહકાર મોહમ્મદ યુનુસે યુરોપિયન યુનિયનને EU સાથે ટૂંક સમયમાં વેપાર કરાર પૂર્ણ કરવા વિનંતી કરી છે. યુનુસના કાર્યાલય દ્વારા જારી કરાયેલા એક નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, “મુખ્ય સલાહકારે ડ્યુટી-ફ્રી ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે EU સાથે વહેલી તકે FTA વાટાઘાટો માટે સતત આહ્વાન કરી રહ્યા છે.” યુનુસે ઢાકામાં બાંગ્લાદેશમાં યુરોપિયન યુનિયનના રાજદૂત માઈકલ મિલર અને બાંગ્લાદેશમાં યુરોપિયન ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ (યુરોચેમ) ના અધ્યક્ષ નુરિયા લોપેઝ સાથે મુલાકાત કરી.

આ બેઠક અંગે બાંગ્લાદેશ સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા એક નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, “મુખ્ય સલાહકાર પ્રોફેસર મુહમ્મદ યુનુસે રવિવારે યુરોપિયન યુનિયન સાથે મુક્ત વેપાર કરાર (FTA) વાટાઘાટો વહેલી તકે શરૂ કરવા હાકલ કરી હતી. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે આગામી વર્ષોમાં વર્તમાન ડ્યુટી-મુક્ત ઍક્સેસ સમાપ્ત થયા પછી બાંગ્લાદેશના સૌથી મોટા નિકાસ બજારમાં તેની વેપાર પસંદગીઓનું રક્ષણ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે.”

બાંગ્લાદેશે FTA માટે EU ને કેમ અપીલ કરી

સરકારી નિવેદન અનુસાર, “મુખ્ય સલાહકારે ઢાકાના સ્ટેટ ગેસ્ટ હાઉસ જમુના ખાતે યુરોપિયન ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ ઇન બાંગ્લાદેશ (યુરોચેમ) ના અધ્યક્ષ નુરિયા લોપેઝ સાથે સૌજન્ય મુલાકાત દરમિયાન આ ટિપ્પણી કરી હતી. આ બેઠકમાં બાંગ્લાદેશમાં યુરોપિયન યુનિયનના રાજદૂત માઈકલ મિલર પણ હાજર રહ્યા હતા.” મુહમ્મદ યુનુસે કહ્યું કે “બાંગ્લાદેશમાં યુરોપિયન રોકાણને વેગ આપવાની જરૂરિયાત, બાંગ્લાદેશ અને EU વચ્ચે સરળ વેપાર સંબંધો કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરવા અને દેશના વ્યવસાયિક વાતાવરણને સુધારવા માટે વધુ સુધારાઓની જરૂરિયાત પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.”

યુનુસે કહ્યું કે વચગાળાની સરકારે તાજેતરમાં જાપાન સાથે આર્થિક ભાગીદારી કરાર (EPA) પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જેનાથી વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થામાં 7,300 થી વધુ બાંગ્લાદેશી ઉત્પાદનો માટે ડ્યુટી-ફ્રી ઍક્સેસનો માર્ગ મોકળો થયો છે. તેમણે ઉમેર્યું કે બાંગ્લાદેશ ભવિષ્યમાં EU બજારમાં તેના ઉત્પાદનો, ખાસ કરીને તૈયાર વસ્ત્રો માટે ડ્યુટી-ફ્રી ઍક્સેસ ચાલુ રાખવા માટે યુરોપિયન યુનિયન સહિત અન્ય દેશો સાથે સમાન વાટાઘાટો કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. દરમિયાન, યુરોચેમ્બના અધ્યક્ષ નુરિયા લોપેઝે જણાવ્યું હતું કે બાંગ્લાદેશે તાત્કાલિક FTA વાટાઘાટો શરૂ કરવાની જરૂર છે કારણ કે, તેનો સૌથી ઓછો વિકસિત દેશ (LDC) દરજ્જો રદ કર્યા પછી, દેશ તેના સૌથી મોટા બજાર EU સાથે તેની વર્તમાન વ્યાપાર પ્રાથમિક્તાઓ ગુમાવી શકે છે.

ભારત-EU ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટથી કેમ ડરે છે બાંગ્લદેશ?

ભારત-EU મુક્ત વેપાર કરારની સીધી અસર પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશના કાપડ ઉદ્યોગ પર થવાની આશંકા છે. બાંગ્લાદેશ યુરોપિયન બજારમાં ડ્યુટી-ફ્રી એક્સેસ સુવિધા છે, જેના કારણે બાંગ્લાદેશી કપડાં નોંધપાત્ર રીતે સસ્તા બને છે. પરંતુ હવે ભારત પાસે સમાન પ્રવેશ હશે, અને બાંગ્લાદેશ ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતા અને સપ્લાય ચેઇન સાથે સ્પર્ધા કરી શકશે નહીં. અત્યાર સુધી, બાંગ્લાદેશ ઓછામાં ઓછા વિકસિત દેશો (LDCs) માટે “એવરીથિંગ બટ આર્મ્સ” (EBA) યોજના હેઠળ ટેરિફ વિના EU ને કાપડ નિકાસ કરતું હતું. દરમિયાન, ભારતીય નિકાસને 9% થી 12% ટેરિફનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જો કે, નવા FTA સાથે, ભારતીય કાપડ, ચામડા અને દરિયાઈ ઉત્પાદનો પર ટેરિફ શૂન્ય થઈ જશે.

આનો અર્થ એ છે કે ભારત હવે બરાબરી સાથે સ્પર્ધા કરશે. તેના વિશાળ કાચા કપાસના બેઝ અને ઈન્ટીગ્રેટેડ સપ્લાય ચેઇન સાથે, ભારત બાંગ્લાદેશથી ઓછા ભાવે માલ વેચશે. ભારત પાસે નવેમ્બર 2029 સુધી સ્થિર, કાયમી શૂન્ય-ડ્યુટી ઍક્સેસ હશે, જ્યારે બાંગ્લાદેશ પર ભારે ટેક્સ લાગી શકે છે, જેનાથી તેની પ્રોડક્ટ યુરોપીય યુરોપિયન ખરીદદારો માટે નોંધપાત્ર રીતે મોંઘા થઈ જશે અને દેશના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ, તેના કાપડ ઉદ્યોગનો 50% થી વધુ હિસ્સો ગુમાવવાની સંભાવના છે.

ભારત–યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચે આગળ વધતી ફ્રી ટ્રેડ સમજુતીની ચર્ચાઓ અને એ સાથે જ દેશના 2026-27ના બજેટમાં ટેક્સ્ટાઈલ સેક્ટરને મળેલા જોરદાર પ્રોત્સાહનને દક્ષિણ એશિયાના વેપાર સંતુલનમાં મોટા ફેરફારના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં કોઈ દેશનું નામ લેવાયું નથી, છતાં ઉદ્યોગ વર્તુળોમાં માનવામાં આવે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક ટેક્સ્ટાઈલ સપ્લાય ચેઇનમાં વધુ મોટો હિસ્સો મેળવવા માટે સ્ટ્રેટેજિક રીતે આગળ વધી રહ્યું છે અને તેનો પરોક્ષ પ્રભાવ બાંગ્લાદેશ પર પડી શકે છે.

બાંગ્લાદેશ અત્યાર સુધી યુરોપિયન બજારમાં ડ્યુટી-ફ્રી ઍક્સેસના કારણે તૈયાર કપડાં (RMG) ક્ષેત્રમાં મજબૂત સ્થાન ધરાવે છે. પરંતુ ભારતે બજેટમાં જાહેર કરેલી નેશનલ ફાઈબર સ્કીમ, મેગા ટેક્સ્ટાઈલ પાર્ક, ટેક્નોલોજી અપગ્રેડ, સ્કિલિંગ (Samarth 2.0) અને સસ્ટેનેબલ Tex-Eco પહેલ જેવા પગલાં સૂચવે છે કે ભારત હવે કાચા ફાઇબરથી લઈને હાઈ-વેલ્યુ ગારમેન્ટ સુધી સંપૂર્ણ વેલ્યુ ચેઇન કબ્જે કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. મોટા પાયે ઈન્ટીગ્રેટેડ પાર્ક્સ અને ગુણવત્તા સર્ટિફિકેશન સેન્ટર્સ ભારતને ગ્લોબલ બ્રાન્ડ્સ માટે વિશ્વસનીય, મોટા વોલ્યુમનો સપ્લાયર બનાવી શકે છે.

જો યુરોપિયન બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનોને વધુ અનુકૂળ શરતો મળે અને ભારત ખર્ચ, સ્કેલ તથા સપ્લાય ચેઇન ઈન્ટિગ્રેશનમાં આગળ રહે, તો ખરીદદારોનો ઝુકાવ ધીમે ધીમે ભારત તરફ વધી શકે છે. બાંગ્લાદેશનો કાપડ ઉદ્યોગ તેની નિકાસ અને રોજગારમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, તેથી સ્પર્ધા વધે તો તેના ઓર્ડર, ભાવ અને નફાક્ષમતા પર દબાણ આવી શકે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ પરિસ્થિતિ બાંગ્લાદેશને નવી ટ્રેડ ડીલ્સ, ટેક્નોલોજી અપગ્રેડ અને વૈવિધ્યકરણ તરફ ધકેલશે.

આ રીતે ભારતનું ટેક્સ્ટાઈલ બજેટ પેકેજ માત્ર ઔદ્યોગિક જાહેરાત નહીં, પરંતુ સાઉથ એશિયામાં આર્થિક પ્રભાવ વધારવાની જીઓ-ઇકોનોમિક ચાલ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે.