નરેન્દ્ર મોદી જે શબ્દનો વારંવાર પ્રયોગ કરે છે તે ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ શું છે ? શું ભારત હાલ તેનુ લીડર બનીને ઉભરી રહ્યુ છે?

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ શબ્દ વૈશ્વિક રાજનીતિમાં કેન્દ્રસ્થાને આવ્યો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, G20, BRICS અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર આ શબ્દ માત્ર ચર્ચાનો વિષય નથી રહ્યો, પરંતુ વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન બદલાતું હોવાનો સંકેત બની ગયો છે. ખાસ કરીને ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ગ્લોબલ સાઉથના મુદ્દાને સતત ઉઠાવવામાં આવતા, ભારત આ વિકાસશીલ દેશોના સમૂહના અવાજ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. G20 સમિટ હોય, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર હોય કે પછી ‘Voice of Global South Summit’ જેવી પહેલ, ભારત ગ્લોબલ સાઉથની વાતને કેન્દ્રમાં રાખીને આગળ વધી રહ્યું છે.

ગ્લોબલ સાઉથ શું છે?

‘ગ્લોબલ સાઉથ શબ્દનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે આર્થિક રીતે ઓછા વિકસિત દેશો અથવા વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો માટે થાય છે. આ દેશો મુખ્યત્વે એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકામાં સ્થિત છે. આ શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ શીત યુદ્ધ દરમિયાન થયો હતો. ગ્લોબલ સાઉથ દેશો સામે મુખ્યત્વે આર્થિક અને સામાજિક પડકારો છે,જેમ કે ગરીબીનું સ્તર સતત વધવું, વસ્તી વધારો, ઓછી આવક, રહેઠાણની જમીનની અછત, શિક્ષણ માટેના મર્યાદિત સંસાધનો, અપૂરતી આરોગ્ય વ્યવસ્થા આ પડકારોમાં સામેલ છે.

ગ્લોબલ સાઉથનો અર્થ એવા દેશોથી છે જેમની આવક ઓછી છે અથવા ઉત્તરીય દેશો કરતા સામાજિક, આર્થિક અને ઔદ્યોગિક રીતે નબળા છે. આ દેશો અનેક ગંભીર સમસ્યાઓનો સામનો કરે છે. ગ્લોબલ સાઉથમાં દક્ષિણ અમેરિકા, મેક્સિકો, મોટાભાગના કેરેબિયન, આફ્રિકા, મધ્ય પૂર્વ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાનો સમાવેશ થાય છે.

19 મી અને 20 સદીમાં હાંસિયામાં ધકેલાયેલા દેશો ગ્લોબલ સાઉથ

ગ્લોબલ સાઉથનો અર્થ વિશ્વના તે દેશો થાય છે, જે મુખ્યત્વે એશિયા, આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિત છે અને જેઓ ઐતિહાસિક રીતે યુરોપિયન કોલોનિયલ શાસન, આર્થિક શોષણ અને રાજકીય હાસિયામાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા. ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ શબ્દ કોઈ ભૌગોલિક દિશાને દર્શાવતો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અસમાનતા અને વિકાસની ખાઈને પ્રગટ કરે છે. તેની સામે અમેરિકા, યુરોપ, જાપાન અને અન્ય વિકસિત દેશોને ગ્લોબલ નોર્થ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ગ્લોબલ સાઉથનું શોષણ કરી ગ્લોબલ નોર્થ વધુ સમૃદ્ધ બનતુ ગયુ

ઇતિહાસમાં ડોકિયુ કરવામાં આવે તો 19 અને 20 સદી દરમિયાન ગ્લોબલ સાઉથના મોટા ભાગના દેશો યુરોપિયન શક્તિઓના કબજામાં હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થાઓને ખંડિત કરી, કુદરતી સંસાધનોનું ભારે શોષણ કરવામાં આવ્યું. ભારત, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકામાંથી કાચો માલ લઈ જઈને પશ્ચિમમાં ઉદ્યોગિકરણ થયું. આ પ્રક્રિયાએ ગ્લોબલ નોર્થને વધુ સમૃદ્ધ બનાવ્યુ, જ્યારે ગ્લોબલ સાઉથ ગરીબી અને અધોગતિના ચક્રમાં ફસાઈ ગયુ.

બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ ઘણા દેશોને રાજકીય સ્વતંત્રતા મળી, પરંતુ વૈશ્વિક શક્તિ સંરચનામાં મોટો ફેરફાર થયો નહીં. સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં સભ્ય દેશોની સંખ્યામાં ગ્લોબલ સાઉથનું પ્રભુત્વ હોવા છતાં, વાસ્તવિક સત્તા હજુ પણ થોડા દેશો સુધી મર્યાદિત રહી. સુરક્ષા પરિષદના સ્થાયી સભ્યોમાં આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા જેવાદેશોનું પ્રતિનિધિત્વ ન હોવું, આ અસમાનતાનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે.

કોલ્ડ વોર સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વની રાજનીતિ અમેરિકા અને સોવિયેત યુનિયન વચ્ચેની સ્પર્ધામાં અટવાઈ રહી. આ સમય દરમિયાન ગ્લોબલ સાઉથના દેશોનો વિકાસ, ગરીબી અને આરોગ્ય જેવી સમસ્યાઓ વૈશ્વિક પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ થઈ શકી નહોતી. પરિણામે ગ્લોબલ સાઉથ લાંબા સમય સુધી વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં હાંસિયામાં જ રહ્યુ.

એકવીસમી સદીમાં આ પરિસ્થિતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. ભારત, ચીન, બ્રાઝિલ, ઇન્ડોનેશિયા અને અન્ય વિકાસશીલ દેશો આજે વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિના મુખ્ય ગ્રોથ એન્જિન બની રહ્યા છે. વિશ્વની મોટી વસ્તી અને સૌથી યુવા શ્રમશક્તિ ગ્લોબલ સાઉથમાં કેન્દ્રિત છે. આથી વૈશ્વિક બજાર અને ઉત્પાદન વ્યવસ્થામાં આ દેશોની ભૂમિકા અનિવાર્ય બની છે.

ગ્લોબલ સાઉથ પર ભારતનું ફોકસ વધુ

ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને ઊર્જા સંકટ જેવા વૈશ્વિક પડકારોમાં પણ ગ્લોબલ સાઉથનું મહત્વ વધી રહ્યું છે. ઐતિહાસિક રીતે સૌથી વધુ કાર્બન ઉત્સર્જન ગ્લોબલ નોર્થ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તેની સૌથી વધુ ગંભીર અસરો ગ્લોબલ સાઉથના દેશોને સહન કરવી પડી રહી છે. આ પરિસ્થિતિએ ગ્લોબલ સાઉથને વૈશ્વિક ન્યાય અને સમાનતા માટે વધુ સંગઠિત અવાજ ઉઠાવવા પ્રેરિત કર્યા છે.

બદલાતા વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભારતની ભૂમિકા વિશેષ બની છે. ભારત પોતે કોલોનિયલ શાસનનો ભોગ બન્યું હોવાથી, ગ્લોબલ સાઉથના દેશો સાથે તેનો ઐતિહાસિક અને ભાવનાત્મક સંબંધ છે. શીત યુદ્ધ દરમિયાન ભારત Non-Aligned Movementનું અગ્રણી સભ્ય રહ્યું, જે વિકાસશીલ દેશોને સ્વતંત્ર અવાજ આપવાનો પ્રયાસ હતો.

ભારત ગ્લોબલ સાઉથનું લીડર બનીને ઉભર્યુ

તાજેતરના વર્ષોમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ‘Voice of Global South’ ના વિચારને વૈશ્વિક મંચ પર આગળ ધપાવ્યો છે. ભારતે અનેક ગ્લોબલ સાઉથ સમિટનું આયોજન કરીને વિકાસશીલ દેશોની ચિંતાઓ અને પ્રાથમિકતાઓને એકત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. G20ની અધ્યક્ષતા દરમિયાન ભારતે આફ્રિકન યુનિયનને સ્થાયી સભ્ય બનાવવાની પહેલ કરીને ગ્લોબલ સાઉથના પ્રતિનિધિત્વને વધુ મજબૂત બનાવ્યું.

ભારતનું વિકાસ મોડલ પણ ગ્લોબલ સાઉથ માટે પ્રેરણાદાયક માનવામાં આવે છે. લોકશાહી વ્યવસ્થા સાથે ઝડપી આર્થિક વિકાસ, ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સામાજિક કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને ટેકનોલોજીમાં આત્મનિર્ભરતા સહિતના આ તમામ પરિબળોએ ભારતને વિકાસશીલ દેશો માટે વિશ્વસનીય ભાગીદાર બનાવ્યું છે. ભારત સહયોગ અને ક્ષમતા નિર્માણ પર ભાર મૂકે છે, જે ગ્લોબલ સાઉથના દેશોમાં વિશ્વાસ પેદા કરે છે.

વિશ્લેષકોના મત મુજબ, ગ્લોબલ સાઉથ હવે માત્ર વૈશ્વિક વ્યવસ્થાનો પછાત વર્ગ નથી રહ્યો. તે વૈશ્વિક ભવિષ્ય ઘડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે. આ પરિવર્તનના સમયમાં ભારત ગ્લોબલ સાઉથના અવાજ અને નેતૃત્વ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ ભૂમિકા માત્ર ભારતની વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠા નથી વધારતી , પરંતુ વધુ સમાન અને સંતુલિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની દિશામાં પણ મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે.

ચીન ગ્લોબલ સાઉથનું સભ્ય નહીં

ગ્લોબલ સાઉથ શબ્દ ભૌગોલિક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેમાં ઉત્તર આફ્રિકા તેમજ ચીન અને ભારત જેવા ઘણા દેશોનો સમાવેશ થાય છે. શીત યુદ્ધના અંત સુધી ચીન ગ્લોબલ સાઉથનો ભાગ હતું. જોકે, ચીને તેની મોટી વસ્તીને ગરીબીમાંથી બહાર કાઢવામાં નાટ્યાત્મક પ્રગતિ કરી હોવાથી, ત્યારથી તે ગ્લોબલ સાઉથનું સભ્ય નથી. છતાં, ચીન ગ્લોબલ સાઉથના નેતા તરીકે પોતાને સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ ચાલુ રાખે છે. બ્રિક્સના વિસ્તરણ પર ભાર મુકવો એ પણ ચીનની આ વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ માનવામાં આવે છે. જો કે, તે ભારત સામે નિષ્ફળ જઈ રહ્યું છે.

બગડેલ બાંગ્લાદેશને ભારતનો સણસણતો જવાબ, ચિકન નેક સુધી ધરતી ફાડીને બનાવશે અંડરગ્રાઉન્ડ રેલવે લાઈન