માતા-પિતા બાળકોને એવી શાળામાં કેમ ભણાવે છે, જ્યાં ભાષા જ સમજાતી નથી?
એક નાના શહેરની માતા પોતાની દીકરીને સરકારી શાળામાંથી ઉઠાવીને ખાનગી શાળામાં દાખલ કરાવે છે. સરકારી શાળામાં દીકરી પોતાની સ્થાનિક ભાષામાં સરળતાથી અભ્યાસ કરી શકતી હતી. પરંતુ હવે તેને એવી ખાનગી શાળામાં મોકલવામાં આવે છે, જ્યાં અભ્યાસનું માધ્યમ અંગ્રેજી છે. આ એવી ભાષા છે, જેમાં બાળકને હજુ સારી રીતે બોલતાં કે સમજતાં આવડતું નથી. એટલું જ નહીં, ઘરમાં પણ કોઈ અન્ય વ્યક્તિ આ ભાષામાં વાતચીત કરી શકતી નથી.
એક નાના શહેરની માતા પોતાની દીકરીને સરકારી શાળામાંથી ઉઠાવીને ખાનગી શાળામાં દાખલ કરાવે છે. સરકારી શાળામાં દીકરી પોતાની સ્થાનિક ભાષામાં સરળતાથી અભ્યાસ કરી શકતી હતી. પરંતુ હવે તેને એવી ખાનગી શાળામાં મોકલવામાં આવે છે, જ્યાં અભ્યાસનું માધ્યમ અંગ્રેજી છે. આ એવી ભાષા છે, જેમાં બાળકને હજુ સારી રીતે બોલતાં કે સમજતાં આવડતું નથી. એટલું જ નહીં, ઘરમાં પણ કોઈ અન્ય વ્યક્તિ આ ભાષામાં વાતચીત કરી શકતી નથી. શરૂઆતના વર્ષમાં દીકરીને પોતાના જ વર્ગમાં ભણાવવામાં આવતી બાબતો સમજવામાં મુશ્કેલી પડે છે. માતાને આ વાતની જાણ પણ છે. તેમ છતાં તે દીકરીને અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં ભણાવવાનો નિર્ણય લે છે.
ભારતનાં લાખો પરિવારોમાં આવો નિર્ણય જોવા મળે છે. આ નિર્ણયને માત્ર મૂંઝવણ કે દેખાડાની ભાવના સાથે જોડીને નકારી શકાય નહીં. હકીકતમાં, તેની પાછળ શિક્ષણ સંશોધનમાં સામે આવેલી બે મહત્ત્વપૂર્ણ બાબતો વચ્ચેનો સંઘર્ષ છે. એક તરફ બાળકો જે ભાષા પહેલેથી સમજે છે, તેમાં મૂળભૂત બાબતો વધુ સારી રીતે શીખી શકે છે. બીજી તરફ, ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ, ખાનગી ક્ષેત્રની નોકરીઓ અને આર્થિક પ્રગતિની તકો મેળવવા માટે અંગ્રેજી આજે પણ સૌથી મહત્ત્વની ભાષાઓમાંની એક છે.
સરકારી શાળાઓમાંથી ખાનગી શાળાઓ તરફ વધી રહ્યો છે વલણ
આંકડાઓ પણ આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે. દેશમાં સરકારી શાળાઓમાં પ્રવેશનું પ્રમાણ વર્ષ 2014-15માં આશરે 56.8 ટકા હતું, જે 2023-24 સુધીમાં ઘટીને લગભગ 50 ટકા થઈ ગયું હતું. એટલે કે, એક દાયકાથી પણ ઓછા સમયમાં મોટી સંખ્યામાં પરિવારો ખાનગી શાળાઓ તરફ વળ્યા છે. અઝીમ પ્રેમજી ફાઉન્ડેશનના સંશોધન મુજબ, ખાનગી શાળાઓ પસંદ કરનારા પરિવારોમાંથી 16 ટકા પરિવારો માટે અંગ્રેજી માધ્યમનું શિક્ષણ મુખ્ય કારણ હતું. જ્યારે સરકારી શાળાઓ પસંદ કરનારા પરિવારોમાંથી માત્ર 1 ટકા લોકોએ અંગ્રેજી માધ્યમને પસંદગીનું કારણ ગણાવ્યું હતું. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ઘણા પરિવારો માટે શાળા બદલવાનો નિર્ણય સ્પષ્ટ રીતે ભાષા સાથે જોડાયેલો છે.
અંગ્રેજી માધ્યમનો દાવો કરતી શાળાઓમાં ખરેખર કેટલું અંગ્રેજી ભણાવાય છે?
અહીંથી આ સમગ્ર મુદ્દો વધુ જટિલ બને છે. ઘણી શાળાઓ પોતાને અંગ્રેજી માધ્યમની શાળા ગણાવે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતામાં ત્યાં સંપૂર્ણ રીતે અંગ્રેજીમાં શિક્ષણ આપવામાં આવતું નથી. અઝીમ પ્રેમજી ફાઉન્ડેશનના સંશોધન અનુસાર, લગભગ 52 ટકા શાળાઓએ પોતાને અંગ્રેજી માધ્યમની શાળા ગણાવી હતી, પરંતુ વર્ગખંડમાં માત્ર આશરે 25 ટકા શાળાઓમાં જ ખરેખર અંગ્રેજી માધ્યમથી શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું. એટલે કે, માતા-પિતા જે સુવિધા અને શિક્ષણ માટે પૈસા ખર્ચે છે અને બાળકોને વાસ્તવમાં જે શિક્ષણ મળે છે, તેની વચ્ચે મોટો તફાવત છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે શાળાની પસંદગી કરતી વખતે મોટાભાગના પરિવારોને આ તફાવતની જાણ પણ હોતી નથી.
બાળકોના અંગ્રેજી વાંચનના પરિણામો શું કહે છે?
બાળકોના શૈક્ષણિક પરિણામો પણ આ સ્થિતિને સ્પષ્ટ કરે છે. વાર્ષિક શિક્ષણ સ્થિતિ અહેવાલ (ASER)ના આંકડાઓ અનુસાર, ગ્રામીણ ભારતમાં પાંચમા ધોરણના માત્ર ચાર બાળકોમાંથી આશરે એક જ બાળક સરળ અંગ્રેજી વાક્ય વાંચી શકે છે. આઠમા ધોરણ સુધી પહોંચ્યા પછી પણ માત્ર આશરે બે બાળકોમાંથી એક જ બાળક સરળ અંગ્રેજી વાક્ય વાંચી શકે છે.
આનો અર્થ એ છે કે ઘણા બાળકોને એવી ભાષામાં ભણાવવામાં આવે છે, જેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવા માટે શાળાએ તેમને પૂરતી તૈયારી જ કરાવી હોતી નથી. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આ સ્થિતિ બાળકને તેની પોતાની જાણીતી ભાષામાં શિક્ષણ આપવાની સરખામણીએ પણ વધુ નુકસાનકારક બની શકે છે. કારણ કે બાળક ન તો વિષયને સારી રીતે સમજી શકે છે અને ન તો અંગ્રેજી ભાષા પર પૂરતું પ્રભુત્વ મેળવી શકે છે.
નવી શિક્ષણ નીતિ 2020માં માતૃભાષામાં શિક્ષણ પર ભાર
ભારતની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020માં આ મુદ્દાને સીધી રીતે સંબોધવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. નવી શિક્ષણ નીતિમાં ભલામણ કરવામાં આવી છે કે ઓછામાં ઓછા પાંચમા ધોરણ સુધી અને શક્ય હોય તો આઠમા ધોરણ સુધી બાળકોને તેમની માતૃભાષા અથવા જાણીતી સ્થાનિક ભાષામાં શિક્ષણ આપવામાં આવે. આ ભલામણ પાછળ વિશ્વભરમાં થયેલા શિક્ષણ સંશોધનોનો આધાર છે.
સંશોધનો દર્શાવે છે કે બાળકો જે ભાષામાં પહેલેથી વિચારે છે અને સમજે છે, તે ભાષામાં તેમને વાંચન, ગણિત અને અન્ય મૂળભૂત વિષયોનું જ્ઞાન વધુ સારી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. જોકે, નવી શિક્ષણ નીતિ અંગ્રેજી ભાષાના વિરોધમાં નથી. તેનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે અંગ્રેજીને એક મહત્ત્વપૂર્ણ વિષય તરીકે યોગ્ય રીતે શીખવવામાં આવે. પરંતુ બાળક અંગ્રેજી ભાષા પર સંપૂર્ણ પ્રભુત્વ મેળવે તે પહેલાં જ તમામ વિષયોનું શિક્ષણ અંગ્રેજીમાં આપવાનું શરૂ ન કરવું જોઈએ.
અંગ્રેજી ભાષા અને સારી નોકરીની તક વચ્ચેનો સંબંધ
અહીં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે નવી શિક્ષણ નીતિની ભલામણો લાખો માતા-પિતાની વિચારસરણી સાથે સીધી રીતે ટકરાય છે. ઘણા માતા-પિતા માને છે કે અંગ્રેજી માધ્યમમાં અભ્યાસ કરવાથી તેમનાં બાળકોને ભવિષ્યમાં સારી તકો મળશે. વાસ્તવમાં, ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ, ખાનગી ક્ષેત્રની મોટાભાગની નોકરીઓ, સ્પર્ધાત્મક સરકારી પરીક્ષાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય તકોમાં અંગ્રેજીનું મહત્ત્વ ઘણું વધારે છે.
આથી, અંગ્રેજી માધ્યમની શાળા પસંદ કરનારા માતા-પિતાનો નિર્ણય હંમેશાં દેખાદેખી કે ફેશન પર આધારિત હોતો નથી. ઘણી વખત તેઓ પોતાના બાળકના ભવિષ્ય અને આર્થિક પ્રગતિને ધ્યાનમાં રાખીને આવો નિર્ણય લેતા હોય છે. ખાસ કરીને એવા પરિવારો માટે આ નિર્ણય વધુ મહત્ત્વનો હોય છે, જેઓ ઇચ્છે છે કે તેમનું બાળક પરિવારમાંથી પહેલું એવું વ્યક્તિ બને, જે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને સારી ઓફિસ કે પ્રોફેશનલ ક્ષેત્રમાં નોકરી કરે.
અંગ્રેજી માધ્યમની શાળા બાળક માટે ફાયદાકારક કે નુકસાનકારક?
શરૂઆતમાં જે દીકરીની વાત કરવામાં આવી છે, તેના ભવિષ્ય વિશે વિચારીએ તો બે સંભાવનાઓ સામે આવે છે. જો તેની નવી શાળામાં યોગ્ય માર્ગદર્શન અને પૂરતી મદદ સાથે ખરેખર અંગ્રેજીમાં શિક્ષણ આપવામાં આવતું હોય, તો સમય જતાં તે અંગ્રેજી ભાષામાં સારું પ્રભુત્વ મેળવી શકે છે. આ તેના ભવિષ્ય માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.
પરંતુ જો તેની શાળા પણ એવી મોટાભાગની શાળાઓમાં સામેલ હોય, જે માત્ર અંગ્રેજી માધ્યમ હોવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં યોગ્ય અંગ્રેજી શિક્ષણ આપતી નથી, તો બાળક માટે મુશ્કેલી વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં બાળકને એવી ભાષામાં ભણવું પડે છે, જે તેને સંપૂર્ણ રીતે સમજાતી નથી. પરિણામે તેના મૂળભૂત વિષયોનું જ્ઞાન નબળું રહી શકે છે અને સાથે જ માતા-પિતાએ જે અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ મેળવવાની આશા રાખી હતી, તે પણ પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી.
શાળા પસંદ કરતાં પહેલાં માતા-પિતાએ આ સવાલ જરૂર પૂછવો જોઈએ
આજે પોતાના બાળક માટે શાળા પસંદ કરી રહેલા માતા-પિતાએ માત્ર એટલું જ ન પૂછવું જોઈએ કે, ‘શું આ શાળા અંગ્રેજી માધ્યમની છે?’ કારણ કે માત્ર અંગ્રેજી માધ્યમનું લેબલ હોવું એ ગુણવત્તાયુક્ત અંગ્રેજી શિક્ષણની ખાતરી નથી. તેના બદલે માતા-પિતાએ શાળાને એક મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલ પૂછવો જોઈએ કે તમારી શાળામાં બાળકોને ખરેખર અંગ્રેજી કેવી રીતે શીખવવામાં આવે છે?
શું તમે બતાવી શકો છો કે ચોક્કસ ધોરણ સુધી પહોંચતાં બાળકો આત્મવિશ્વાસ સાથે અંગ્રેજી વાંચી અને બોલી શકે છે? શાળા પસંદ કરતી વખતે આ સવાલનો જવાબ જાણવો ખૂબ જરૂરી છે. કારણ કે બાળકના ભવિષ્ય માટે માત્ર અંગ્રેજી માધ્યમની શાળા પસંદ કરવી પૂરતી નથી, પરંતુ ત્યાં ખરેખર કેવું શિક્ષણ આપવામાં આવે છે તે જાણવું પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.
સ્રોત: અઝીમ પ્રેમજી ફાઉન્ડેશન દ્વારા ખાનગી શાળાઓમાં પ્રવેશના વલણો અને અંગ્રેજી માધ્યમના શિક્ષણની ખામીઓ અંગે કરવામાં આવેલું સંશોધન; વાર્ષિક શિક્ષણ સ્થિતિ અહેવાલ (ASER)માં પાંચમા અને આઠમા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓની અંગ્રેજી વાંચવાની ક્ષમતા અંગેના આંકડા; તેમજ શિક્ષણના માધ્યમ અંગેની ભલામણો માટે ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલયની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020.
