એ અગિયાર દીવા, જેનો પ્રકાશ સો વર્ષ પછી પણ અકબંધ છે

સો વર્ષ પહેલાંની દિવાળીની એક રાત. ભારતના એક ગામમાં માટીના નાનકડા ઘરના આંગણામાં એક મહિલા બેઠી હતી. તેની સામે અગિયાર દીવા મૂકેલા હતા. તે દરેક દીવામાં સરસવનું તેલ ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક, થોડાં થોડાં ટીપાં કરીને નાખી રહી હતી. પાસે બેઠેલા પૌત્રએ પૂછ્યું, “દાદી, આપણે વધારે દીવા કેમ નથી પ્રગટાવતા?”

દાદીએ તેલની બોટલ તરફ નજર કરી અને કહ્યું, “કારણ કે બેટા, કાલે જમવાનું પણ તો બનાવવાનું છે.” રાત્રે દાદી એક પછી એક દીવા ઓલવવા લાગી. બાળક વિચારતો હતો કે પ્રકાશનો તહેવાર અંધકારમાં કેમ પૂરો થઈ રહ્યો છે? તે એટલો નાનો હતો કે સમજી શકતો નહોતો કે દાદી બે પ્રકારના પ્રકાશમાંથી એકની પસંદગી કરી રહી હતી. એક એવો પ્રકાશ, જે આજે ઘરને સુંદર બનાવે. અને બીજો એવો પ્રકાશ, જે આવતીકાલે પરિવારનો ચૂલો સળગાવે.

1926 ની દિવાળી

વર્ષ હતું 1926. ભારત અંગ્રેજોના શાસન હેઠળ હતું. અનેક પરિવારોમાં દિવાળીની તૈયારીઓ ઘણા દિવસો પહેલાંથી શરૂ થઈ જતી. માટીની દીવાલોને હાથેથી લીંપવામાં આવતી. પિત્તળનાં વાસણોને રાખ અને આમલીથી ચમકાવવામાં આવતાં. ચૂલા પર મીઠાઈઓ બનતી. બાળકો નવાં કપડાંની રાહ જોતા, જે ઘણી વખત આખા વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર મળતાં. મહિલાઓ કપાસમાંથી દીવાની વાટ બનાવતી. ગામનો કુંભાર સેંકડો દીવા બનાવતો અને ઘણી વખત પૈસાના બદલે અનાજ લઈને તે દીવા આપતો.

તહેવાર દરેકના હાથની મહેનતથી બનતો હતો. દરેક વ્યક્તિ એકબીજાના કામ આવતી હતી. જરા એ કુંભારને જુઓ. તે ચાક પાસે બેઠો છે. તેના હાથ ભીની માટીથી ખરડાયેલા છે. એક ખેડૂત અનાજ લઈને આવે છે અને તેના બદલામાં દીવાઓની ટોપલી લઈ જાય છે. અહીં કોઈએ કોઈના પર ઉપકાર કર્યો નથી. બંનેએ પોતાની મહેનતની વસ્તુ એકબીજાને આપી છે.

ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં દિવાળીની અલગ અલગ રીતે ઉજવણી

પરંતુ આ વ્યવહારમાં એક ઊંડી વાત છુપાયેલી છે. એક પરિવાર અનાજ ઉગાડે છે. બીજો દીવા બનાવે છે અને બંને સાથે મળીને તહેવાર ઉજવે છે. આપણે ઘણીવાર સ્વતંત્રતાનો અર્થ કોઈના પર આધારિત ન રહેવું એવો સમજીએ છીએ. પરંતુ કદાચ જીવનની સાચી સુંદરતા એમાં જ છે કે આપણને એકબીજાની જરૂર પડે છે.

એ જ ભારતના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં દિવાળી અલગ અલગ રીતે ઉજવાતી હતી. દક્ષિણ ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં લોકો સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠતા. શરીરે તેલ લગાવી સ્નાન કરતા. નવાં કપડાં પહેરતા અને સવારના સમયે જ તહેવારની ઉજવણી કરતા. બંગાળમાં અમાસની રાત્રે કાળી પૂજા થતી. ગુજરાતમાં દિવાળી પછી નવું વર્ષ શરૂ થતું. વેપારીઓ નવા ચોપડા ખોલતા અને સારા ભવિષ્યની કામના કરતા.

લોકોની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે થતી હતી દિવાળીની ઉજવણી

ક્યાંક અમીરોના મહેલો હજારો વીજળીના બલ્બથી ઝગમગતા, તો ક્યાંક દૂરના ગામડાંમાં ઘરોમાં ગણતરીના દીવા પ્રગટતા. તહેવાર સૌનો હતો. પરંતુ સૌની પરિસ્થિતિ એકસરખી નહોતી. કોઈ મહેલની બહાર ઊભેલું બાળક હજારો બલ્બની રોશની જોઈને આશ્ચર્યચકિત થતું હશે. તો કોઈ દૂરના ગામનું બાળક માટીના એક દીવાને પણ અમૂલ્ય માનતું હશે. બંનેએ પોતાનો જન્મ કઈ પરિસ્થિતિમાં થશે તે નક્કી કર્યું નહોતું.

એક પાસે ઘણું બધું હતું, જ્યારે બીજા પાસે ખૂબ ઓછું. છતાં બંને રોશની જોઈ રહ્યાં હતાં. અહીં એક સવાલ ઊભો થાય છે. શું આપણે કોઈના તહેવારની ભવ્યતા જોઈને તેની ખુશીનો અંદાજ લગાવી લઈએ છીએ? શું બીજાઓ પાસે રહેલી વસ્તુઓ જોઈને આપણે આપણા જીવનમાં મળેલી વસ્તુઓને ભૂલી જઈએ છીએ? દાદીના અગિયાર દીવા એક બીજો પ્રશ્ન પણ ઊભો કરે છે. શું તેઓ ખુશ હતાં?

ગરીબીની કોઈ મહાનતા નથી

આપણે જાણતા નથી. ગરીબીને માત્ર એટલા માટે સુંદર ન કહેવી જોઈએ કે લોકોએ તેને હિંમતથી સહન કરી હતી. ભોજન, પૈસા અને સુરક્ષાની અછત કોઈ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ નથી. દાદીનું તેલ બચાવવું એ ગરીબીની કોઈ મહાનતા નહોતી, પરંતુ મજબૂરીમાં લેવાયેલો એક મુશ્કેલ નિર્ણય હતો. પરંતુ એ મજબૂરીની અંદર પ્રેમ પણ હતો. તેઓ ઇચ્છતાં હતાં કે પરિવાર તહેવાર પણ ઉજવે અને બીજા દિવસે જમવાનું પણ બને. તેમના હાથ તેલનાં ટીપાં ગણી રહ્યા હતા, પરંતુ મનમાં આજ અને આવતીકાલ બંનેની ચિંતા હતી.

હવે જરા આપણાં ઘરો તરફ નજર કરીએ. એક બટન દબાવતાં જ આખું ઘર પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠે છે. મીઠાઈઓ થોડી જ મિનિટોમાં મળી જાય છે. આખા વર્ષ દરમિયાન નવાં કપડાં ખરીદી શકીએ છીએ. આ સુવિધાઓએ જીવન સરળ બનાવ્યું છે અને તેના માટે આપણે આભારી હોવું જોઈએ. પરંતુ સુવિધાઓની સાથે એક બદલાવ પણ આવ્યો છે. આપણને તૈયાર વસ્તુ દેખાય છે, તેને બનાવનાર માણસ દેખાતો નથી.

મહેનત ક્યાંય અટકી નથી

દીવા ડબ્બામાં પેક થઈને આવે છે. ભોજન દરવાજે પહોંચી જાય છે. કપડાં પાર્સલમાં મળે છે. પરંતુ ક્યાંક કોઈ આજે પણ માટી ગૂંથી રહ્યું છે. અનાજ ઉગાડી રહ્યું છે. ભોજન બનાવી રહ્યું છે અથવા કપડાં સીવી રહ્યું છે. મહેનત ક્યાંય અટકી નથી. માત્ર આપણી નજરોથી દૂર જતી રહી છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે જૂના સમયના તહેવારોની યાદ મનને સ્પર્શી જાય છે. એનો અર્થ એવો નથી કે આપણે ગરીબી કે વીજળી વિનાનું જીવન પાછું ઇચ્છીએ છીએ.

કદાચ આપણને એ અનુભૂતિ યાદ આવે છે. જ્યારે નાની નાની વસ્તુઓનું પણ વિશેષ મહત્ત્વ હતું. જાતે સાફ કરેલું ઘર, કોઈ સ્વજનના હાથે બનાવેલી મીઠાઈ અને ઉંબરા પર પ્રેમથી મૂકેલો દીવો. પરંતુ યાદોની પણ એક નબળાઈ હોય છે. તે થાક કરતાં આત્મીયતાને વધુ યાદ રાખે છે.

દીવો પ્રગટાવતાં પહેલાં ત્રણ લોકોને યાદ કરવા

તહેવારને સુંદર બનાવતી એ દાદીએ કદાચ ઘણા દિવસો સુધી આરામ કર્યા વિના કામ પણ કર્યું હશે. તેમનું સાચું સન્માન કરવા માટે આપણે તેમનો પ્રેમ અને તેમની મહેનત, બંને યાદ રાખવાં પડશે. આવતા તહેવારે એક નાનકડો પ્રયોગ કરી જોજો. દીવો પ્રગટાવતાં પહેલાં કે મીઠાઈનો ડબ્બો ખોલતાં પહેલાં એવા ત્રણ લોકોને યાદ કરજો, જેમની મહેનતને કારણે એ ક્ષણ શક્ય બની છે. કોઈ આપણી બાજુમાં બેઠું હશે. કોઈ આપણાથી દૂર રહેતું હશે. તો કોઈ કદાચ હવે આ દુનિયામાં પણ નહીં હોય.

કૃતજ્ઞતા વિશે લાંબાં ભાષણો આપવાની જરૂર નથી. કોઈને યાદ કરવું, આભાર માનવો કે પોતાની ખુશીનો થોડોક હિસ્સો કોઈની સાથે વહેંચવો, આ પણ એક સુંદર શરૂઆત બની શકે છે. એ કલ્પનાની દાદી અગિયાર દીવાઓ સામે બેઠાં હતાં, તેને આજે સો વર્ષ વીતી ગયાં છે. આ દૃશ્ય એ સમયની પરંપરાઓ અને મુશ્કેલીઓમાંથી જન્મેલી એક કલ્પના છે. આપણે તેમનું નામ જાણતા નથી. ન તો એ જાણીએ છીએ કે આવી વાતચીત ખરેખર થઈ હતી કે નહીં. પરંતુ અસંખ્ય પરિવારોએ આવા નિર્ણયો જરૂર લીધા હશે.

અગાઉની પેઢીઓ પાસેથી વારસામાં મળેલું

આજે જ્યારે આપણે દીવો પ્રગટાવીએ છીએ, ત્યારે કદાચ આપણને અગાઉની પેઢીઓ પાસેથી બીજું ઘણું બધું પણ વારસામાં મળ્યું છે. તેમની મહેનત, તેમનો ત્યાગ અને તેમની એ આશા કે આવનારી પેઢીઓનું જીવન તેમના કરતાં વધુ સરળ અને સુખમય બને. જો દરેક પેઢી સાથે આપણાં ઘરોમાં રોશની વધતી ગઈ છે, તો શું આપણે એ લોકોને પણ એટલી જ સારી રીતે જોવાનું શીખ્યા છીએ, જેમના જીવન, મહેનત અને ત્યાગના કારણે આ રોશની આપણા ઘરો સુધી પહોંચી છે?

આ પણ વાંચો, શું બપોરનું એક ફ્રી ભોજન બદલી શકે છે ભારતનું ભવિષ્ય? સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશે કેવી રીતે રોક્યો શાળાઓમાં ડ્રોપઆઉટનો રેશિયો