પ્યુનની નોકરી માટે 3,700 પીએચડી ધારકોની અરજી! આખરે ડિગ્રીનું મૂલ્ય કેટલું ?

ઉત્તર પ્રદેશમાં રાજ્ય સરકારે એક વખત પ્યુનની 62 જગ્યાઓ માટે ભરતીની જાહેરાત બહાર પાડી હતી. આ એવી નોકરી હતી, જેના માટે પાંચમા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ પૂરતો હતો. આ કામમાં મુખ્યત્વે ફાઇલો એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવાની અને નાનાં-મોટાં કામ કરવાની જવાબદારી હતી.

આ જગ્યાઓ માટે 90,000થી વધુ લોકોએ અરજી કરી હતી. તેમાં આશરે 3,700 પીએચડી (PhD) ધારકો હતા. જ્યારે લગભગ 28,000 અરજદારો પાસે અનુસ્નાતક એટલે કે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશનની ડિગ્રી હતી. આ વાત ફરીથી વાંચો. પીએચડી ધારકો એટલે એવા લોકો, જેમણે કોઈ ચોક્કસ વિષય પર સંશોધન કરવામાં વર્ષો વિતાવ્યાં હતાં.

તેઓ એવી નોકરી માટે સ્પર્ધા કરી રહ્યા હતા, જેના માટે સત્તાવાર રીતે માત્ર એટલી લાયકાત જરૂરી હતી કે વ્યક્તિ પાયાના સ્તરે વાંચી અને લખી શકે. આ ઘટના ન તો અરજદારોની મૂર્ખાઈની કહાની છે. ન તો એ નોકરીની. આ તો એ વાતની કહાની છે કે ભારતમાં ડિગ્રીનો અર્થ ધીમે-ધીમે શું બની ગયો છે અને હવે તે કઈ બાબતની ખાતરી આપવાનું બંધ કરી રહી છે.

ડિગ્રી ક્યારેક સફળ કારકિર્દીનું વચન હતી

દાયકાઓ સુધી ડિગ્રી એક પ્રકારના વચન સમાન હતી. મહેનતથી અભ્યાસ કરો, પ્રમાણપત્ર મેળવો અને સામાન્ય રીતે તમને સ્થિર તથા પ્રતિષ્ઠિત નોકરી મળી જશે. જ્યારે પ્રમાણમાં ઓછા ભારતીયો પાસે ડિગ્રી હતી અને અર્થતંત્રમાં પૂરતી ઔપચારિક નોકરીઓ ઊભી થતી હતી, ત્યારે આ વચન મોટાભાગે પૂરું પણ થતું હતું. પરિણામે મોટા ભાગના લોકોને તેમની લાયકાતને અનુરૂપ કામ મળી શકતું હતું.

પરંતુ હવે આ વ્યવસ્થાના બંને પાસાં બદલાઈ ગયાં છે. છેલ્લાં કેટલાંક દાયકાઓમાં ડિગ્રી મેળવનારા ભારતીયોની સંખ્યામાં મોટો વધારો થયો છે. શિક્ષણ સુધી વધુ લોકોની પહોંચ વધવી એ ખરેખર એક મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ છે. પરંતુ સુરક્ષિત અને સારો પગાર આપતી ઔપચારિક નોકરીઓની સંખ્યામાં એટલી ઝડપથી વધારો થયો નથી.

જ્યારે કોઈ લાયકાત ધરાવતા લોકોની સંખ્યા તેમની લાયકાતને અનુરૂપ ઉપલબ્ધ નોકરીઓ કરતાં ઘણી વધારે થઈ જાય છે, ત્યારે એક સ્વાભાવિક પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. એ લાયકાત હવે તમને નોકરી અપાવતી વિશેષતા રહેતી નથી. તેના બદલે, તે નોકરી મેળવવાની સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટેનું પ્રવેશટિકિટ બની જાય છે. અને આ જ ટિકિટ ધરાવતા હજારો અન્ય લોકો પણ તમારી સાથે સ્પર્ધામાં હોય છે.

શું છે ક્રેડેન્શિયલ ઇન્ફ્લેશન?

આ પરિસ્થિતિને કેટલીક વખત ક્રેડેન્શિયલ ઇન્ફ્લેશન (Credential Inflation) કહેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ છે કે જ્યારે વધુ ને વધુ લોકો ઊંચી શૈક્ષણિક લાયકાત મેળવે છે, ત્યારે પહેલાં જેટલી લાયકાત ધરાવવાથી મળતો ફાયદો ઘટવા લાગે છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં પ્યુનની જગ્યાઓ માટે થયેલી ભરતી આ પરિસ્થિતિનું લગભગ ચોંકાવી દે તેવું ઉદાહરણ છે.

સરકારી પ્યુનની નોકરી એવી કેટલીક સુવિધાઓ આપે છે, જે ભારતના શ્રમબજારમાં ઝડપથી દુર્લભ અને મૂલ્યવાન બની રહી છે. તેમાં નોકરીની વાસ્તવિક સુરક્ષા, નિશ્ચિત માસિક પગાર અને પેન્શન જેવી સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે.

જે ઉમેદવારો આવી સ્થિરતાની સરખામણી ખાનગી ક્ષેત્રની ઓછી પગારવાળી અને અનિશ્ચિત નોકરીઓ સાથે કરે છે, તેમના માટે પોતાની શૈક્ષણિક લાયકાત કરતાં ઘણી નીચલા સ્તરની નોકરી પસંદ કરવી પણ લાચારી નહીં, પરંતુ વ્યવહારુ અને સમજદારીભર્યો નિર્ણય બની શકે છે.

યુવા ભારતીયોના ભવિષ્ય માટે તેનો શું અર્થ થાય છે?

જરા વિચારો કે આજના યુવાનો પોતાના ભવિષ્યનું આયોજન કરતી વખતે આ પરિસ્થિતિનો શું અર્થ થાય છે. આજનો કોઈ વિદ્યાર્થી એવું માનીને ચાલી શકે તેમ નથી કે ચોક્કસ ડિગ્રી પૂર્ણ કરવાથી તેને ચોક્કસ પરિણામ મળશે. અગાઉની પેઢી માટે આવી અપેક્ષા રાખવી કદાચ વધુ વાજબી હતી, પરંતુ આજની પરિસ્થિતિમાં તેની ખાતરી આપવી મુશ્કેલ છે.

ડિગ્રીનું મહત્ત્વ હજી પણ છે. સરેરાશ રીતે જોઈએ તો ડિગ્રી ધરાવતા લોકોને ડિગ્રી વિનાના લોકોની સરખામણીમાં વધુ કમાણી અને સારી નોકરીની તકો મળવાની સંભાવના રહે છે. પરંતુ હવે ડિગ્રી એક વિશાળ સ્પર્ધાનો માત્ર એક ભાગ બની રહી છે. તે સફળતાની અંતિમ મંઝિલ નથી, પરંતુ ત્યાં સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયાનું એક પગથિયું છે.

શિક્ષિત બેરોજગારીની છુપાયેલી કિંમત

આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં એક શાંત પરંતુ ગંભીર નુકસાન પણ છુપાયેલું છે. જ્યારે પીએચડીની ડિગ્રી ધરાવતી વ્યક્તિ પ્યુનનું કામ કરે છે, ત્યારે તેણે વર્ષો સુધી મહેનત કરીને મેળવેલા વિશેષ જ્ઞાનનો યોગ્ય ઉપયોગ થઈ શકતો નથી. આ નુકસાન માત્ર તે વ્યક્તિ પૂરતું મર્યાદિત નથી. તે દેશ માટે પણ નુકસાનકારક છે. કારણ કે તે વ્યક્તિની નિષ્ણાતી અને જ્ઞાન વિકસાવવામાં જાહેર તેમજ ખાનગી સંસાધનોનો ઉપયોગ થયો હોય છે. પરંતુ અંતે એ જ જ્ઞાનનો એવા કામમાં લગભગ કોઈ ઉપયોગ થતો નથી, જેમાં આટલી ઊંચી લાયકાતની જરૂર જ નહોતી. આ રીતે, શિક્ષિત વ્યક્તિની ક્ષમતાનો પૂરતો ઉપયોગ ન થવાથી વ્યક્તિ અને દેશ બંનેને નુકસાન થઈ શકે છે.

શું હવે ડિગ્રી મેળવવી વ્યર્થ છે?

આનો અર્થ એવો નથી કે ડિગ્રી નકામી બની ગઈ છે અથવા ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવું હવે સમજદારીભર્યો નિર્ણય નથી. તેનો અર્થ એટલો જ છે કે શિક્ષણ અને રોજગાર વચ્ચેનો સંબંધ પહેલાંની સરખામણીમાં વધુ જટિલ બની ગયો છે. જે ડિગ્રી ક્યારેક સફળ કારકિર્દીની લગભગ ખાતરી આપતી હતી, તે હવે મોટાભાગે લાયકાતના પ્રારંભિક તબક્કા જેવી બની ગઈ છે. તે ઉપયોગી છે, ઘણી વખત જરૂરી પણ છે, પરંતુ માત્ર ડિગ્રી હોવી સફળતા માટે પૂરતી નથી. જે યુવાનો આગળ શું ભણવું તે નક્કી કરી રહ્યા છે, તેમના માટે વ્યવહારુ શીખ એ છે કે પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ છોડી દેવાને બદલે તેને વાસ્તવિકતા સાથે જોડવી જોઈએ.

નીચેની બાબતો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી

• નોકરીના બજારનો અભ્યાસ કરો: કઈ ડિગ્રી પછી કયા પ્રકારની નોકરીઓ ઉપલબ્ધ છે અને તેની માંગ કેટલી છે, તે જાણો.
• વ્યવહારુ કૌશલ્યો વિકસાવો: ઔપચારિક શિક્ષણની સાથે નોકરીમાં ઉપયોગી થાય તેવા કૌશલ્યો પણ શીખો.
• ડિગ્રીને મજબૂત પાયો માનો: માત્ર ડિગ્રી મેળવી લેવાથી કારકિર્દી પૂર્ણ થઈ ગઈ એવું ન માનો. સતત શીખતા રહો અને પોતાની ક્ષમતાઓ વિકસાવતા રહો.

આ અભિગમ યુવાનોને તેમની શૈક્ષણિક લાયકાત અને રોજગારની વાસ્તવિક તકો વચ્ચે વધુ સારું સંતુલન સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

ડિગ્રી કરતાં આગળની હકીકત સમજવાનો સમય

આગલી વખત જ્યારે તમે સાંભળો કે ઊંચી ડિગ્રી ધરાવતા કોઈ યુવાને પોતાની લાયકાત કરતાં ઘણી નીચલા સ્તરની નોકરી સ્વીકારી છે, ત્યારે તરત જ તેના નિર્ણય વિશે કોઈ અભિપ્રાય બાંધવાનું ટાળવું જોઈએ. તેના બદલે, એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ કે દેશે પોતાના શિક્ષિત નાગરિકોને આપેલું વચન અને આવા નાગરિકોની સતત વધતી સંખ્યા વચ્ચે શું યોગ્ય સંતુલન જળવાઈ રહ્યું છે? આ પ્રશ્ન માત્ર વ્યક્તિગત કારકિર્દીનો નથી. તે ભારતની શિક્ષણવ્યવસ્થા, રોજગારની તકો અને અર્થતંત્રની દિશા સાથે પણ જોડાયેલો છે.

સ્રોત: ધ વાયર અને મિલેનિયમ પોસ્ટમાં ઉત્તર પ્રદેશની પ્યુનની ભરતી માટે મળેલી અરજીઓ અંગેના અહેવાલો, જેમાં પીએચડી અને અનુસ્નાતક ડિગ્રી ધરાવતા અરજદારોના આંકડાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન (ILO) અને ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ દ્વારા પ્રકાશિત India Employment Report 2024, જેમાં ભારતમાં શિક્ષણ અને શ્રમબજાર વચ્ચેના અસંતુલન અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી છે.

આ પણ વાંચો, ડિગ્રી હોવા છતાં ફૂડ ડિલિવરી કેમ કરવા મજબૂર છે યુવાનો? 70 લાખ જગ્યાઓ ખાલી હોવા છતાં કેમ નથી મળી રહી નોકરી?