મર્ડર કેસનો આરોપી જામીન પર બહાર આવીને વિદેશ જઈ શકે ખરો ? જાણો ‘પાસપોર્ટ’ જપ્ત કરવાનો ‘અસલી ખેલ’
મર્ડર કેસમાં કાયદો કેવી રીતે કામ કરે છે? જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પર હત્યાનો આરોપ લાગે છે, ત્યારે જામીન મળ્યા પછી પણ કોર્ટ સૌથી પહેલાં તેનો પાસપોર્ટ કેમ જમા કરાવી લે છે? આખરે આની પાછળના કાયદાકીય નિયમો શું છે?
જણાવી દઈએ કે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પર મર્ડર (હત્યા) જેવો ગંભીર આરોપ લાગે છે, ત્યારે કાનૂની પ્રક્રિયા અત્યંત કડક થઈ જાય છે. ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) અથવા હવે નવા કાયદા ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) હેઠળ મર્ડર એ એક બિન-જામીનપાત્ર (Non-Bailable) ગુનો છે.
આનો અર્થ એ નથી કે, આરોપીને ક્યારેય જામીન મળી જ ન શકે પરંતુ આનો અર્થ એ છે કે, જામીન મળવા ન મળવાનો આધાર કોર્ટના વિવેકબુદ્ધિ (Discretion) પર નિર્ભર કરે છે.
મર્ડર કેસમાં જ્યારે કોર્ટ કોઈ આરોપીના જામીન (Bail) મંજૂર કરે છે, ત્યારે સૌથી મોટો ડર એ હોય છે કે આરોપી કાયદાની પકડમાંથી ભાગી ન જાય (Flight Risk). આ જ ડરને ખતમ કરવા માટે કોર્ટ ‘બેલ બોન્ડ’ (Bail Bond), ‘શ્યોરિટી’ (Surety/Guarantor) અને ‘પાસપોર્ટ જમા’ કરાવવા જેવી કડક શરતો રાખે છે.
1. જામીન વખતે થર્ડ પાર્ટી (Surety) અને બેલ બોન્ડ શું હોય છે?
જ્યારે કોર્ટ મર્ડર જેવા ગંભીર મામલામાં આરોપીના જામીન મંજૂર કરે છે, ત્યારે તે કેટલીક શરતો સાથે આદેશ જાહેર કરે છે:
વ્યક્તિગત બોન્ડ (Personal Bond) કોર્ટ દ્વારા એક નક્કી કરેલી રકમનો બોન્ડ આરોપીએ પોતે ભરવાનો હોય છે કે તે કોર્ટની દરેક પેશી (મુદત) પર હાજર રહેશે.
થર્ડ પાર્ટી ગેરંટી (Surety/Guarantor): કોર્ટ માત્ર આરોપીના ભરોસા પર તેને બહાર નથી મોકલતી. કોર્ટ આદેશ આપે છે કે, કોઈ જવાબદાર ‘ત્રીજી વ્યક્તિ’ (જેમ કે પરિવારના સભ્ય, સંબંધી કે મિત્ર) કોર્ટમાં આવીને આરોપીની ગેરંટી લે.
ગેરંટરની જવાબદારી: આ થર્ડ પાર્ટી (Surety) એ કોર્ટમાં પોતાના ઓળખપત્ર, સરનામાનો પુરાવો અને મિલકતના દસ્તાવેજો (જેમ કે ગાડીની આરસી બુક, મકાનના કાગળો અથવા ફિક્સ ડિપોઝિટ) જમા કરાવવાના હોય છે. આ એ વાતની કાનૂની ગેરંટી છે કે, જો આરોપી ભાગી જશે, તો ગેરંટરની તે મિલકત કોર્ટ દ્વારા જપ્ત (Forfeit) કરી લેવામાં આવશે.
2. મર્ડર કેસમાં પાસપોર્ટ જમા કરાવવાનો નિયમ (Flight Risk Prevention)
જામીન આપતી વખતે કોર્ટ અવારનવાર આરોપીનો પાસપોર્ટ (Passport) અદાલતમાં જમા કરાવવાનો આદેશ આપે છે. કાયદાની ભાષામાં આને ‘સરન્ડર ઓફ પાસપોર્ટ’ (Surrender of Passport) કહેવામાં આવે છે.
આવું શા માટે કરવામાં આવે છે?
1. દેશ છોડીને ભાગતા રોકવા: મર્ડર કેસનો આરોપી જો દેશની બહાર ભાગી જાય, તો તેને પાછો લાવવો (Extradition – પ્રત્યાર્પણ) ખૂબ જ મુશ્કેલ અને લાંબી પ્રક્રિયા બની જાય છે. પાસપોર્ટ જમા હોવાને કારણે આરોપી કાનૂની રીતે ભારતની બહાર જઈ શકતો નથી.
2. ઇમિગ્રેશન એલર્ટ: કોર્ટ જેવા જ પાસપોર્ટ જમા લે છે, તેની માહિતી સંબંધિત અધિકારીઓ સુધી પહોંચી જાય છે, જેનાથી આરોપી કોઈ પણ ઇન્ટરનેશનલ બોર્ડર કે એરપોર્ટ પરથી દેશ છોડી શકતો નથી.
3. પાસપોર્ટ જમા કરવા અને તેની વેલ્યુ (Amount) નક્કી કરવાનું ગણિત: કોર્ટ જ્યારે જામીન આપે છે, ત્યારે તે એક આર્થિક રકમ (ઉદાહરણ તરીકે 50,000 રૂપિયા કે 1 લાખ રૂપિયા અથવા તેનાથી વધુ રકમનો બેલ બોન્ડ) નક્કી કરે છે.
પાસપોર્ટની પોતાની કોઈ આર્થિક કિંમત નથી હોતી: પાસપોર્ટ કોઈ મિલકત કે બેંક ડ્રાફ્ટ નથી કે જેની કોઈ ફિક્સ માર્કેટ વેલ્યુ હોય. આની કાનૂની અને વ્યવહારિક કિંમત (Value) સૌથી મોટી હોય છે.
શરતોનું કોમ્બિનેશન: કોર્ટ સામાન્ય રીતે એવો આદેશ આપે કે, “આરોપીને 1 લાખ રૂપિયાના શ્યોરિટી બોન્ડ અને પોતાનો પાસપોર્ટ અદાલતમાં જમા કરાવવાની શરતે જામીન આપવામાં આવે છે.”
અહીં પાસપોર્ટને એક ‘વધારાની સુરક્ષા’ (Additional Security) તરીકે જમા રાખવામાં આવે છે. જો આરોપી પાસે પાસપોર્ટ ન હોય, તો તેણે કોર્ટમાં સોગંદનામું (Affidavit) આપવું પડે છે કે તેની પાસે પાસપોર્ટ નથી. આવા કિસ્સાઓમાં કોર્ટ શ્યોરિટી (ગેરંટી) ની રકમ કે શરતો વધુ કડક કરી શકે છે.
4. શું પાસપોર્ટ હંમેશા માટે કોર્ટમાં જમા રહે છે?
ના, પાસપોર્ટ હંમેશા માટે જમા નથી રહેતો. આ માટે નીચે મુજબના નિયમો લાગુ પડે છે:
ટ્રાયલ ચાલે ત્યાં સુધી: રિપોર્ટ અનુસાર, જ્યાં સુધી મર્ડર કેસનો ટ્રાયલ (મુકદ્દમો) કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો છે, ત્યાં સુધી પાસપોર્ટ કોર્ટની કસ્ટડીમાં (માલખાના કે રેકોર્ડ રૂમમાં) સુરક્ષિત રહે છે.
કામચલાઉ રાહત (Temporary Release): જો આરોપીને કેસ દરમિયાન કોઈ અત્યંત જરૂરી કારણસર (જેમ કે પોતાની સારવાર કે પરિવારમાં કોઈની ગંભીર સ્થિતિ) વિદેશ જવું હોય, તો તેના વકીલે કોર્ટમાં ‘પાસપોર્ટ રિલીઝ’ માટેની વચગાળાની અરજી કરવી પડે છે. કોર્ટ જો મંજૂરી આપે, તો ખૂબ જ કડક શરતો અને મોટી સિક્યોરિટી અમાઉન્ટ સાથે થોડા દિવસો માટે પાસપોર્ટ પાછો મળે છે.
કેસ પૂરો થવા પર: જો કોર્ટનો અંતિમ ચુકાદો આવે અને આરોપી નિર્દોષ છૂટી (Acquitted) જાય, તો તે જરૂરી કાનૂની વિધિઓ પૂરી કરીને પોતાનો પાસપોર્ટ કોર્ટમાંથી કાયમ માટે પાછો મેળવી શકે છે.
5. જામીન વખતે કયા દસ્તાવેજોની જરૂર પડે છે?
જો કોઈએ મર્ડર કેસ કે કોઈ પણ ગંભીર મામલામાં કોર્ટના આદેશ અનુસાર જામીનની પ્રક્રિયા પૂરી કરવી હોય, તો ગેરંટર (Surety) એ આ દસ્તાવેજો કોર્ટમાં રજૂ કરવાના હોય છે:
1. કોર્ટનો જામીન આદેશ (Bail Order Copy)
2. આરોપીનો પાસપોર્ટ (જો કોર્ટે આદેશ આપ્યો હોય તો)
3. ગેરંટર (Surety) ના દસ્તાવેજો:
- ઓળખ અને સરનામાનો પુરાવો: આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ, વોટર આઈડી અથવા ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ (સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલ માન્ય આઈડી).
- આર્થિક સક્ષમતાનો પુરાવો (Solvency/Property Documents): જમીન કે મકાનની રજિસ્ટ્રીના ઓરિજિનલ કાગળ, મામલતદાર/તહસીલદાર દ્વારા જાહેર કરાયેલ સોલ્વન્સી સર્ટિફિકેટ, બેંકની એફડી (Fixed Deposit), અથવા ગાડીની ઓરિજિનલ આરસી બુક (RC), પાસપોર્ટ સાઇઝના ફોટા અને સ્થાનિક જામીનદાર/સાક્ષી.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
મર્ડર જેવા ગંભીર મામલાઓમાં કાયદાનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો હોય છે કે, આરોપીને પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરવાની તક (જામીન) તો મળે પરંતુ તે ન્યાયની પ્રક્રિયામાંથી ભાગી ન શકે. થર્ડ પાર્ટી ગેરંટરના નાણાકીય દસ્તાવેજો અને આરોપીનો પાસપોર્ટ કોર્ટમાં જમા કરાવવો, એ કાયદાનું એક એવું સુરક્ષા ચક્ર છે જે આરોપીને દેશની અંદર રહેવા અને દરેક પેશી પર અદાલતમાં હાજર થવા માટે મજબૂર કરે છે.
