Indian Railway : બજેટમાં મેગા પ્લાન તૈયાર..દેશની પ્રગતિ થશે સુપરફાસ્ટ ! રેલવે બનશે ‘વિશ્વનું પાવરહાઉસ’

કેન્દ્રીય બજેટ 2026 નજીક આવી રહ્યું છે તેમ તેમ ભારતીય રેલવેને લઈને ચર્ચાઓ વધુ તેજ બની ગઈ છે. ખાસ કરીને રેલવેના ખાનગીકરણ મુદ્દે ફરી એકવાર ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સ્ટેશન પુનઃવિકાસ, આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટ્રેક વિસ્તરણ જેવા ક્ષેત્રોમાં ખાનગી મૂડી કાર્યક્ષમતા વધારી શકે છે, પરંતુ મુખ્ય રેલવે નેટવર્કનું નિયંત્રણ અને સલામતી સરકારના હાથમાં જ રહેવી જોઈએ. આવી સ્થિતિમાં પ્રશ્ન એ છે કે બજેટ 2026માં રેલવે માટે સરકાર કયો માર્ગ પસંદ કરશે?

ભારતીય રેલવેને “ભારતની જીવનરેખા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે માત્ર પરિવહનનું સાધન નથી, પરંતુ દેશના સામાજિક અને આર્થિક માળખાનો મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે. હાઈવે અથવા એરપોર્ટથી વિપરીત, રેલવે એક સંપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય નેટવર્ક તરીકે કાર્ય કરે છે, જ્યાં દરેક વિભાગ એકબીજા પર આધારિત હોય છે. જો દેશના વિકાસને નવી ગતિ આપવી હોય, તો રેલવેને એક મજબૂત પાવરહાઉસમાં રૂપાંતરિત કરવું અનિવાર્ય બની ગયું છે.

ભારતની વિકાસગાથામાં પરિવહનનું મહત્વ

ભારતની શહેરીકરણ પ્રક્રિયા અને આર્થિક વૃદ્ધિ સીધી રીતે પરિવહન ક્ષમતાથી જોડાયેલી છે. સિસ્ટ્રા ઇન્ડિયાના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર હરિ કુમાર સોમલરાજુએ એક મીડિયા રિપોર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે વિકસિત દેશોમાં પ્રતિ દસ લાખ શહેરી વસ્તી દીઠ 5 કિમીથી વધુ મેટ્રો રેલ નેટવર્ક હોય છે. જ્યારે ભારતમાં, વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું મેટ્રો નેટવર્ક હોવા છતાં, આ આંકડો પ્રતિ મિલિયન માત્ર 1.9 કિમી છે, જે ઘણો ઓછો છે.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારત વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવા માટે ભારતે માત્ર ધીમા વિકાસથી સંતોષ માનવો નહીં, પરંતુ ઝડપી ગતિએ વિકાસ કરવો પડશે. પરિવહન વ્યવસ્થા દરેક મોટા અર્થતંત્રમાં વિકાસ માટે પ્રેરક બળ સાબિત થાય છે. દિલ્હી, મુંબઈ અને બેંગલુરુ જેવા શહેરોમાં વધતી ભીડ હવે માત્ર જીવનની ગુણવત્તાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ તે ઉત્પાદનક્ષમતા અને આર્થિક ઉત્પાદનને પણ અસર કરે છે.

વિશ્વ બેંકના અંદાજ મુજબ, મેટ્રો સિસ્ટમમાં કરવામાં આવતું દરેક 1 અબજ ડોલરનું રોકાણ 50 હજારથી 1 લાખ સુધી રોજગારનું સર્જન કરી શકે છે. આ કારણે ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ દેખાવ કરતાં નેટવર્ક વિસ્તરણને વધુ પ્રાથમિકતા આપે છે. જોકે, ફક્ત મેટ્રો પૂરતું નથી. છેલ્લા માઇલ કનેક્ટિવિટી, મલ્ટી-મોડલ ટ્રાન્સપોર્ટ એકીકરણ અને સરળ, પ્રમાણિત મેટ્રો સિસ્ટમ્સનો વિકાસ પણ એટલો જ જરૂરી છે. આ મામલે લંડન કે ન્યૂયોર્ક નહીં, પરંતુ શાંઘાઈ ભારત માટે શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે, જેણે માત્ર બે દાયકામાં લગભગ 800 કિમીનું મેટ્રો નેટવર્ક વિકસાવ્યું છે.

રેલવે… એરપોર્ટ કે રસ્તા નથી

જ્યારે ભારતીય રેલવેના ખાનગીકરણની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે હાઈવે અને એરપોર્ટ સાથે તેની સરખામણી કરવી ઘણી વખત ભ્રમજનક સાબિત થાય છે. રસ્તા અને એરપોર્ટ સ્વતંત્ર સંપત્તિ તરીકે કાર્ય કરે છે, જ્યાં વપરાશકર્તા શુલ્ક અને સેવા ધોરણો સરળતાથી માપી શકાય છે. પરંતુ રેલવે એક જટિલ અને સંકલિત રાષ્ટ્રીય નેટવર્ક છે, જ્યાં ક્ષમતા ફાળવણી, સિગ્નલિંગ, સમયપત્રક, જાળવણી અને સલામતી જેવા નિર્ણયો સમગ્ર સિસ્ટમને અસર કરે છે.

રેલવે બોર્ડના ભૂતપૂર્વ સભ્ય (એન્જિનિયરિંગ) એમ.કે. ગુપ્તાએ જણાવ્યું હતું કે રેલવેને રસ્તાઓ અથવા એરપોર્ટ જેવી સ્વતંત્ર એકમોમાં વિભાજિત કરી શકાતી નથી. તે એક સંકળાયેલી સિસ્ટમ છે, જ્યાં સલામતી, કાર્યક્ષમતા અને ક્ષમતા માટે કેન્દ્રિય સંકલન જરૂરી છે. ખાનગી ઓપરેટરો ટ્રેનો ચલાવી શકે છે, પરંતુ નેટવર્કની કુલ વિશ્વસનીયતા અને સમયપાલન પર અંતિમ નિયંત્રણ સરકાર પાસે જ રહેવું જોઈએ.

બજેટ આ વાસ્તવિકતાઓને અવગણી શકે નહીં

ભારતે ભૂતકાળમાં ખાનગી મૂડી સાથે પ્રયોગ કર્યા છે. વસાહતી યુગ દરમિયાન રેલવે ‘ગેરંટીડ રિટર્ન’ મોડેલ હેઠળ વિકસાવવામાં આવી હતી, જેમાં રોકાણકારોને નિશ્ચિત વળતરની ખાતરી આપવામાં આવતી હતી. આ મોડેલે રેલવે નિર્માણમાં ઝડપ લાવી, પરંતુ લાંબા ગાળે ભારે નાણાકીય બોજ પણ ઊભો કર્યો, જે અંતે રેલવેના રાષ્ટ્રીયકરણ તરફ લઈ ગયો.

એમ.કે. ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, આ અનુભવથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ખોટી રીતે રચાયેલ ગેરંટી અને જોખમ-વહેંચણી માળખું ખાનગી ભાગીદારીને લાંબા ગાળાના બોજમાં ફેરવી શકે છે. બજેટ 2026નો હેતુ ભૂતકાળની ભૂલોનું પુનરાવર્તન કરવાનો નહીં, પરંતુ વધુ સમજદાર અને જોખમ-મર્યાદિત ભાગીદારી મોડેલ વિકસાવવાનો હોવો જોઈએ.

ભારતીય રેલવેની નાણાકીય વાસ્તવિકતા

આજના સમયમાં ભારતીય રેલવેની આવકનો મુખ્ય આધાર નૂર પરિવહન પર છે. કોલસો, આયર્ન ઓર, સિમેન્ટ, સ્ટીલ અને કન્ટેનર જેવા ભારે અને લાંબા અંતરના નૂર દ્વારા રેલવેને નાણાકીય મજબૂતી મળે છે, કારણ કે આ સેવાઓના દરો વ્યાપારી ધોરણે નક્કી કરવામાં આવે છે. જ્યારે મુસાફરોના ભાડા, ખાસ કરીને ઉપનગરીય અને બીજા વર્ગની મુસાફરી માટે, સામાજિક અને રાજકીય કારણોસર મર્યાદિત રાખવામાં આવે છે.

નૂર આવક 2019-20માં આશરે ₹1.13 લાખ કરોડ હતી, જે 2023-24માં વધીને અંદાજે ₹1.68 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી છે. નૂર ટ્રાફિક રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યો છે. કોરોના પછી મુસાફરોની આવકમાં સુધારો થયો છે, પરંતુ તે હજુ પણ પૂરતી મજબૂત નથી. નિષ્ણાતોના મતે, આવી પરિસ્થિતિમાં રેલવેનું સંપૂર્ણ ખાનગીકરણ વિવાદાસ્પદ બની જાય છે, કારણ કે રેલવે માત્ર વ્યવસાય નથી, પરંતુ સલામતી, સમાનતા અને રાષ્ટ્રીય એકીકરણની જવાબદારી પણ સંભાળે છે.

ભારતનું એકમાત્ર રેલવે સ્ટેશન જ્યાં બે પ્લેટફોર્મ વચ્ચે છે રસ્તો, કાર અને ટ્રેન એકસાથે ચાલે,