ભારત 12 અને 13 સપ્ટેમ્બરના રોજ નવી દિલ્હીમાં 18મા બ્રિક્સ શિખર સંમેલનની યજમાની કરવા જઈ રહ્યું છે. બ્રિક્સ વિશ્વના સૌથી વધુ ચર્ચિત આંતરરાષ્ટ્રીય જૂથો પૈકીનું એક છે. આ ભારત, ચીન, રશિયા જેવા 11 દેશોનું એક જૂથ છે. તે વૈશ્વિક, રાજકીય અને આર્થિક શાસન સંબંધિત મુદ્દાઓ પર પરામર્શ અને સહયોગ માટે આ દેશો માટે એક મંચ તરીકે કામ કરે છે. પરંતુ, બ્રિક્સની શરૂઆત થઈ ત્યારે તે 11 દેશોનું સંગઠન નહોતું. તે સમયે માત્ર ચાર દેશોના જૂથ તરીકે તેની શરૂઆત થઈ હતી. દિલ્હીમાં યોજાનારા સંમેલન પહેલાં જાણીએ કે આખરે બ્રિક્સની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ અને કેવી રીતે BRIC આજે BRICS બની ગયું.

બ્રિક્સ નામના મૂળ એક અર્થશાસ્ત્રીના રિસર્ચ પેપરમાં રહેલા છે. માનવામાં આવે છે કે વર્ષ 2001માં અર્થશાસ્ત્રી જિમ ઓ’નીલે એક અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો, જેમાં તેમણે બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીનને વિશ્વની ઝડપથી વિકસતી મોટી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ તરીકે દર્શાવ્યા હતા. ત્યારબાદ BRIC શબ્દ લોકપ્રિય બન્યો, જેમાં B એટલે બ્રાઝિલ, R એટલે રશિયા, I એટલે ભારત અને C એટલે ચીન હતું. તે સમયે BRIC કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન કે દેશોનું ઔપચારિક જૂથ નહોતું.

કેવી રીતે થઈ હતી શરૂઆત?

ત્યારબાદ બ્રિક્સ એક ઔપચારિક મંચ બનવાની પ્રક્રિયા વર્ષ 2006થી શરૂ થઈ. વર્ષ 2006માં ન્યૂયોર્કમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA) દરમિયાન બ્રિક દેશોના વિદેશ મંત્રીઓની પ્રથમ બેઠક મળી હતી. આ બેઠકમાં BRICને ઔપચારિક સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું. તે સમયે અગ્રણી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓને પરસ્પર આર્થિક અને રાજકીય રીતે જોડવા તથા વૈશ્વિક મંચ પર વિકાસશીલ દેશોનો અવાજ બુલંદ કરવા માટે તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

વર્ષ 2009માં પ્રથમ બ્રિક સમિટનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રથમ બ્રિક શિખર સંમેલન રશિયાના યેકાતેરિનબર્ગમાં યોજાયું હતું. BRICના ઈતિહાસમાં આ એક મહત્વનો તબક્કો હતો, કારણ કે હવે ચારેય દેશો વચ્ચેનો સહયોગ નેતાઓના સ્તર સુધી પહોંચી ગયો હતો.

ત્યારબાદ વર્ષ 2010માં આ જૂથમાં દક્ષિણ આફ્રિકા પણ જોડાયું. ન્યૂયોર્કમાં જ યોજાયેલી બ્રિક વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકમાં દક્ષિણ આફ્રિકાને જૂથમાં સામેલ કરવા અંગે સંમતિ સધાઈ હતી. ત્યારબાદ દક્ષિણ આફ્રિકાએ વર્ષ 2011માં સાન્યા ખાતે યોજાયેલા ત્રીજા બ્રિક્સ શિખર સંમેલનમાં ભાગ લીધો હતો. દક્ષિણ આફ્રિકાના પ્રવેશ સાથે જ BRIC દેશો હવે BRICS બની ગયા. ચાર દેશોનું જૂથ હવે પાંચ દેશોનું બની ગયું.

ત્યારબાદ વર્ષ 2024માં તેનો વધુ વિસ્તાર થયો અને ઇજિપ્ત, ઇથોપિયા, ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) પણ તેના સભ્ય બન્યા. આ દેશોને સામેલ કરીને આ જૂથ 10 દેશોનું બન્યું. 5 દેશો જોડાયાના એક વર્ષ બાદ એટલે કે વર્ષ 2025માં ઇન્ડોનેશિયા પણ બ્રિક્સનો હિસ્સો બન્યું અને આ 11 દેશોનું સંગઠન બની ગયું. હાલમાં બ્રિક્સમાં બ્રાઝિલ, ચીન, ઇજિપ્ત, ઇથોપિયા, ભારત, ઇન્ડોનેશિયા, ઈરાન, રશિયા, સાઉદી અરેબિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત સામેલ છે.

ભાગીદાર દેશો પણ છે સામેલ

આ 11 સભ્ય દેશો ઉપરાંત 10 પાર્ટનર દેશો (ભાગીદાર દેશો) પણ બ્રિક્સમાં જોડાયેલા છે. વર્ષ 2025માં દસ દેશો BRICSમાં ભાગીદાર દેશ તરીકે સામેલ થયા. આ દેશોમાં બેલારુસ, બોલિવિયા, ક્યુબા, કઝાકિસ્તાન, મલેશિયા, નાઇજીરિયા, થાઇલેન્ડ, યુગાન્ડા, ઉઝબેકિસ્તાન અને વિયેતનામનો સમાવેશ થાય છે. (9 દેશો જાન્યુઆરીમાં જોડાયા હતા અને વિયેતનામ જૂન 2025માં સામેલ થયું હતું.)

સભ્ય દેશ અને પાર્ટનર દેશ વચ્ચે શું તફાવત છે?

બ્રિક્સના પૂર્ણ સભ્ય દેશોને સંગઠનની તમામ પ્રવૃત્તિઓ અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં પૂર્ણ સભ્ય તરીકે ભાગ લેવાનો અધિકાર મળે છે. નવા સભ્યોને સામેલ કરવા જેવા મોટા નિર્ણયોમાં પણ પૂર્ણ સભ્ય દેશોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે. બીજી તરફ, ભાગીદાર દેશો બ્રિક્સ સાથે સહયોગ માટે જોડાયેલા હોય છે. તેમને બ્રિક્સની બેઠકોમાં આમંત્રિત કરવામાં આવે છે.

તેમને શિખર સંમેલનો અને વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકો માટે આમંત્રિત કરાય છે. તેઓ કેટલીક ઘોષણાઓ અને અંતિમ દસ્તાવેજોનું સમર્થન કરી શકે છે, પરંતુ પૂર્ણ સભ્ય દેશો જેવી નિર્ણય લેવાની સત્તા ધરાવતા નથી.

શું ભારતમાં પ્રથમ વખત આ સંમેલન યોજાઈ રહ્યું છે?

ના, ભારત આ પહેલાં પણ બ્રિક્સનું અધ્યક્ષપદ સંભાળી ચૂક્યું છે અને અહીં શિખર સંમેલનો પણ યોજાઈ ચૂક્યા છે. ભારત હવે ચોથી વખત બ્રિક્સનું અધ્યક્ષપદ સંભાળી રહ્યું છે. આ અગાઉ ભારતે વર્ષ 2012, 2016 અને 2021માં BRICS ની અધ્યક્ષતા કરી હતી.

• વર્ષ 2012માં ચોથું BRICS શિખર સંમેલન નવી દિલ્હીમાં યોજાયું હતું. તે ભારતમાં આયોજિત થયેલું પ્રથમ BRICS સંમેલન હતું.
• વર્ષ 2016માં આઠમું BRICS શિખર સંમેલન ગોવા ખાતે યોજાયું હતું.
• વર્ષ 2021નું 13મું શિખર સંમેલન ભારતની અધ્યક્ષતામાં યોજાયું હતું, પરંતુ તે વર્ચ્યુઅલ રીતે યોજાયું હતું.
• હવે વર્ષ 2026માં ભારત ચોથી વખત બ્રિક્સની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે.

With 11 Member Countries and 10 Partner Countries, BRICS seeks to deepen dialogue and cooperation, advance shared priorities and support a more inclusive and representative global governance architecture under India’s Chairship.

#BRICS2026 #BRICSIndia2026 #IndiaBRICSChairship https://t.co/2pOYKDwlZN

— BRICS 2026 (@BricsIndia2026) September 9, 2026

આ વખતે શું નવું છે?

આ વખતે બ્રિક્સની મુખ્ય થીમ “Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability” (સ્થિતિસ્થાપકતા, નવીનતા, સહયોગ અને સ્થિરતા માટે નિર્માણ) રાખવામાં આવી છે. ચાલુ વર્ષે ભારતના અધ્યક્ષપદે, બ્રિક્સની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો – રાજકીય અને સુરક્ષા, આર્થિક અને નાણાકીય, તેમજ સાંસ્કૃતિક અને લોકો-થી-લોકોના સંપર્ક દ્વારા વધુ મજબૂત કરવા માટે ભારતના 25 થી વધુ શહેરોમાં 350 થી વધુ બેઠકો અને ઉચ્ચ સ્તરીય ચર્ચાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

BRICS Summit 2026: નવી દિલ્હીમાં મળશે શી જિનપિંગ અને પુતિન; પીએમ મોદીની કૂટનીતિ પર વિશ્વની નજર