TV પર 10 સેકન્ડમાં પસાર થતો કાયદો સંસદમાં 3 વખત કેમ વંચાય છે? જાણો સંસદીય સમિતિની અસલી તાકાત
કાયદો બનતા પહેલાં બિલને ત્રણ વખત વાંચવામાં આવે છે. તમે ટીવી ચાલુ કરો અને કદાચ કોઈ બિલનું નામ આવે, ગૃહમાં હાથ ઊંચા થાય છે. સ્પીકર કહે છે, પસાર અથવા પારીત. ચેનલ તરત જ બીજા ન્યૂઝ તરફ આગળ વધી જાય છે. જોવામાં આ આખી પ્રક્રિયા માત્ર થોડી ક્ષણોની લાગે છે. પરંતુ હકીકતમાં એવું હોતું નથી.
દસ સેકન્ડની ક્લિપ પહેલાં એ જ દસ્તાવેજને મહિનાઓ સુધી વારંવાર વાંચવામાં આવે છે. તેના પર ચર્ચા કરવામાં આવે છે અને તેની તપાસ કરવામાં આવતી હોય છે. આ પ્રક્રિયાનો એ ભાગ આપણે ક્યારેય જોતા નથી. આપણે માત્ર અંતિમ ક્ષણ જોઈએ છે. તો એક સવાલ પૂછવો જરૂરી છે કે કાયદો બનતા પહેલાં કોઈ બિલને ત્રણ વખત કેમ વાંચવામાં આવે છે? આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં દરેક વાંચનનું પોતાનું નામ છે. પ્રથમ વખત વાંચવામાં આવે ત્યારે કોઈ મંત્રી અથવા સાંસદ માત્ર એટલું કરે છે કે બિલને સંસદમાં રજૂ કરવાની મંજૂરી માંગે છે. આ તબક્કે કોઈ વિગતવાર ચર્ચા થતી નથી. બિલ છાપવામાં આવે છે અને જાહેર કરવામાં આવે છે. જેથી કોઈ પણ વ્યક્તિ તેને વાંચી શકે.
બિલની દરેક જોગવાઈ પર ચર્ચા થાય છે
બીજી વખત વાંચવામાં આવે ત્યારે બિલની દરેક જોગવાઈ પર ચર્ચા થાય છે. સાંસદો કોઈ એક વાક્ય, કોઈ એક આંકડા અથવા કોઈ એક શબ્દમાં ફેરફાર સૂચવી શકે છે. આ તબક્કા પહેલાં બિલને કોઈ સમિતિ પાસે પણ મોકલી શકાય છે. એટલે કે સાંસદોના એક નાના જૂથ પાસે, જે બિલની તપાસ કરે છે. આ પ્રક્રિયા ઘણી વખત અઠવાડિયાઓ સુધી ચાલી શકે છે અને કેટલીક વખત સમિતિ બહારના નિષ્ણાતો તથા સામાન્ય નાગરિકોના અભિપ્રાય પણ મંગાવી શકે છે.
બિલને ગૃહોમાં અલગ-અલગ તબક્કામાંથી પસાર થવું પડે છે
ત્રીજી વખત વાંચવામાં આવે ત્યાં સુધીમાં મોટાભાગની ચર્ચા પૂર્ણ થઈ ચૂકી હોય છે. આ તબક્કે ગૃહ બિલના અંતિમ સ્વરૂપ પર મતદાન કરે છે. ભારતની સંસદના બે ગૃહ છે. લોકસભા અને રાજ્યસભા. બિલને બંને ગૃહોમાં અલગ-અલગ તબક્કામાંથી પસાર થવું પડે છે. બંને ગૃહોમાં જરૂરી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ બિલ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ જ બિલ કાયદા એટલે કે અધિનિયમનું સ્વરૂપ લે છે.
મોટાભાગના લોકો આવી સ્થિતિમાં પહેલાં વાંચે છે કે લખ્યું શું છે અને પછી ફરીથી વાંચે છે કે તેનો અર્થ શું છે. એક અબજથી વધુ લોકોના જીવન પર અસર કરી શકે એવા કાયદાને ઓછામાં ઓછી આટલી સાવચેતી તો મળવી જ જોઈએ. કદાચ તેનાથી પણ વધારે. પરંતુ અહીંથી વાર્તા થોડી અસ્વસ્થ કરનારી બની જાય છે. દરેક બિલને આવી સાવચેતી મળતી નથી.
સંસદની કામગીરી પર નજર
PRS Legislative Research, જે વર્ષોથી સંસદની કામગીરી પર નજર રાખે છે, તેના અનુસાર 14મી અને 15મી લોકસભામાં, એટલે કે 2004થી 2014 દરમિયાન, અનુક્રમે 60 ટકા અને 71 ટકા બિલને તપાસ માટે સંસદીય સમિતિઓ પાસે મોકલવામાં આવ્યા હતા. 16મી લોકસભામાં આ આંકડો ઘટીને 26 ટકા રહ્યો હતો. 17મી લોકસભાના કેટલાક સત્રોમાં તો અનેક બિલ પસાર થયા. પરંતુ એક પણ બિલને સમિતિ પાસે મોકલવામાં આવ્યું નહોતું.
એટલે કે જે સંસદને ધીમી ગતિએ કામ કરવા અને પોતાના જ કામની તપાસ કરવા માટેની પ્રક્રિયા આપવામાં આવી છે. તેણે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઘણી વખત આ સૌથી ધીમા અને સૌથી સાવધાનીભર્યા તબક્કાને જ ટાળી દીધો છે. આ કોઈ એક પક્ષ અથવા કોઈ એક સરકારની વાત નથી. જે પણ પક્ષ સત્તામાં રહ્યો છે, તેણે ક્યારેક ને ક્યારેક પોતાના બિલ ઝડપથી પસાર કરાવવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી છે. અને જે પણ પક્ષ વિપક્ષમાં રહ્યો છે, તેણે ક્યારેક ને ક્યારેક વધુ તપાસની માગ કરી છે.
કાયદા સાથે જીવવાનું હોય
યોગ્ય ચર્ચા અને તપાસ વિના પસાર થયેલો કાયદો પણ દરેક નાગરિક પર સંપૂર્ણપણે લાગુ થઈ શકે છે. તેને એ જ રીતે લાગુ કરી શકાય છે એ જ પોલીસ અને એ જ અદાલતો દ્વારા, જે રીતે એક વર્ષ સુધીની ઊંડી ચર્ચા બાદ બનેલા કાયદાને લાગુ કરવામાં આવે છે. કાગળને એ યાદ રહેતું નથી કે તેના પર કેટલી મહેનત કરવામાં આવી હતી. આ વાત માત્ર એ લોકોને યાદ રહે છે, જેમણે તે કાયદા સાથે જીવવાનું હોય છે. આ બાબત એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે કોઈ કાયદો માત્ર તે દિવસે પૂર્ણ થતો નથી, જ્યારે તે સંસદમાં પસાર થાય છે. તે ત્યારે પૂર્ણ થાય છે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ, કોઈ જગ્યાએ, તે કાયદા સાથે જીવન જીવવાનું શરૂ કરે છે.
ઝડપથી પસાર કરવામાં આવેલો દરેક કાયદો ખરાબ નથી
કોઈ અસ્પષ્ટ શબ્દ, કોઈ અજાણ્યો કે અનિચ્છિત પ્રભાવ અથવા કોઈ એવી જોગવાઈ, જેના પર સમિતિમાં કોઈએ સવાલ ઉઠાવ્યો ન હોય, તે સ્પીકરના હથોડાનો અવાજ પડતાં જ અદૃશ્ય થઈ જતી નથી. આ બાબતો પછી સામે આવે છે. કોઈ અદાલતમાં, કોઈ પોલીસ સ્ટેશનમાં અથવા કોઈ સામાન્ય નાગરિકના રોજિંદા જીવનમાં. આનો અર્થ એવો નથી કે ઝડપથી પસાર કરવામાં આવેલો દરેક કાયદો ખરાબ હોય છે અથવા લાંબી ચર્ચા બાદ પસાર થયેલો દરેક કાયદો સારો હોય છે.
આગામી વખતે જ્યારે તમે કોઈ બિલને માત્ર દસ સેકન્ડની ક્લિપમાં પસાર થતું જુઓ ત્યારે એક નાનો સવાલ પૂછવા જેવો છે કે શું આ બિલને એટલી જ સાવચેતીથી વાંચવામાં આવ્યું હતું કે નહીં જેટલી તેને મળવી જોઈએ હતી, કે પછી માત્ર એટલી જ, જેટલી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે જરૂરી હતી?
સ્રોત: PRS Legislative Research, “In a Rush to Pass Bills, 17th Lok Sabha is Not Scrutinising Future Laws Enough”; PRS Legislative Research, “How is a Law Enacted in Parliament”; LawBhoomi, “How Does a Bill Become a Law in India”; ભારતનું બંધારણ, અનુચ્છેદ 107–111
આ પણ વાંચો, દેશને આઝાદી અપાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવનાર ગાંધીજીએ દેશ પર શાસન કેમ ન કર્યું? જાણો કારણ
