એક એવો દેશ જે હજુ પણ જાણતો નથી કે સ્ક્રીન બાળકો પર શું અસર કરી રહી છે

આપણામાંથી ઘણા લોકો લાઇનમાં ઉભા થતાં અથવા લિફ્ટના દરવાજા બંધ થતાં જ આપણા ફોન માટે પહોંચે છે, અને આપણે લગભગ ભૂલી ગયા છીએ કે મફત મિનિટનું શું કરવું. તે આશ્ચર્યજનક નથી કે બાળકો, જે અમને જોઈને શીખે છે, તેમને પણ આ શીખવવામાં આવ્યું નથી.

એક એવો દેશ જે હજુ પણ જાણતો નથી કે સ્ક્રીન બાળકો પર શું અસર કરી રહી છે
| Edited By: | Updated on: Nov 16, 2026 | 9:52 AM

સાંજે 7 વાગ્યે, રમેશ માથાનો દુખાવો અને શાકભાજીની થેલી સાથે કામ પરથી ઘરે આવે છે. તેની 8 વર્ષની પુત્રી કંટાળી ગઈ છે અને બેચેન છે, તેને કંઈ કરવાનું નથી. ટીવી કંટાળાજનક છે, હોમવર્ક પૂર્ણ થયું છે, અને તેની માતા હજુ પણ ચૂલા પર છે. તે એ કરે છે જે લાખો થાકેલા પિતાઓ કરે છે. તે પોતાનો ફોન કાઢે છે, એક કાર્ટૂન શોધે છે અને તેને આપે છે. ઘર શાંત થઈ જાય છે. તે બેસે છે, આંખો બંધ કરે છે, અને આખો દિવસ પહેલી વાર, તે ફક્ત રસોઈની સીટી સાંભળે છે. તેણે કોઈ ગુનો કર્યો નથી. તેણે વીસ મિનિટની શાંતિ ખરીદી છે, અને દરેક પેઢીએ તે કરવાનો પોતાનો રસ્તો શોધી કાઢ્યો છે.

સીટી વાગે છે, કાર્ટૂન સમાપ્ત થાય છે, અને બીજી પેઢી આપમેળે શરૂ થાય છે.

ભારતને ખ્યાલ નથી કે તેના બાળકો આ રીતે કેટલો સમય વિતાવે છે. ભારતીય ઘરોમાં સૌથી વધુ ચિંતાઓમાંની એક વિશે આ પહેલું અને પ્રામાણિક સત્ય છે. સરકારના પોતાના આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે, દેશમાં વિશ્વસનીય રાષ્ટ્રીય ડેટાનો અભાવ છે, ન તો બાળકો ઉપકરણો પર કેટલા કલાકો વિતાવે છે અને ન તો કેટલાને અસર થાય છે તેના પણ તેમાં બાળકો અને યુવાનોમાં ડિજિટલ વ્યસનને વધતી જતી ચિંતા ગણાવવામાં આવી છે, પરંતુ કેટલાને અસર થાય છે તેનો કોઈ દાવો કરવામાં આવ્યો નથી. જ્યારે બધું ગણતરીમાં હોય તેવું લાગે છે,

બાળકો સોશિયલ મીડિયા, સ્ટ્રીમિંગ અથવા ગેમિંગના વ્યસની

સર્વેના તારણો ધીમે ધીમે વાંચવા જોઈએ. તેમાં ભારે સ્ક્રીન ઉપયોગ અને નબળા સામ-સામે સંબંધોને નબળા માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. તેમાં એવા જોખમો વિશે ચેતવણી આપવામાં આવી છે જે માતાપિતા ઘણીવાર અવગણે છે. સાયબર ધમકી, ઓનલાઈન છેતરપિંડી અને જુગાર પ્લેટફોર્મ જે એક જ ટેપથી બાળકો માટે સુલભ છે. તેમાં ઉમેર્યું હતું કે આ સમસ્યાઓ પુખ્ત વયના લોકોને પણ અસર કરે છે, એક ટિપ્પણી જે ઘણા લોકો છોડી દેવાનું પસંદ કરશે. દરમિયાન, માતાપિતાએ પોતાની ધારણાઓ બનાવી છે.

સમુદાય પ્લેટફોર્મ લોકલસર્કલ દ્વારા કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે ,લગભગ બેમાંથી એક માતાપિતાને લાગ્યું કે તેમના બાળકો સોશિયલ મીડિયા, સ્ટ્રીમિંગ અથવા ગેમિંગના વ્યસની છે. તે એક લાગણી છે, ક્લિનિકલ માપ નથી, અને તેને આ રીતે વાંચવી જોઈએ. પરંતુ જ્યારે ઘણા બધા માતાપિતા સમાન રીતે અનુભવે છે, ત્યારે લાગણી પોતે જ સમજદાર છે.

નાના બાળક માટે એક સરળ ફોન

ચર્ચામાંથી ઉદ્ભવેલા વિચારો વ્યવહારુ હતા, આત્યંતિક નહોતા. નાના બાળક માટે એક સરળ ફોન, અથવા ફક્ત અભ્યાસ માટે ટેબ્લેટ. સ્પષ્ટ સીમાઓ અને ફિલ્ટર્સ. શાળામાં ઓનલાઇન સલામતી અને સુખાકારી પાઠ, વધુ રમવાનો સમય. ઘરે ફોન-મુક્ત ખૂણા. અને એવી માંગ કે એપ્લિકેશન કંપનીઓને તેમના વપરાશકર્તાઓની ઉંમર તપાસવા અને શરૂઆતથી જ સલામત સેટિંગ્સ સેટ કરવા માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે. સૂચિમાં શું નથી તે નોંધવું યોગ્ય છે. કોઈએ ફોન પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કરી નથી. આ જ ઉપકરણ બાળકને લાઇબ્રેરી, શિક્ષક, નકશો અને દૂરથી મિત્ર પ્રદાન કરે છે. પ્રશ્ન ક્યારેય એ નહોતો કે સ્ક્રીન હતી કે નહીં. પ્રશ્ન એ હતો કે તેના પર કોણ નિયંત્રણ રાખે છે.

રમેશના ઘરમાં કંઈક શાંત ચાલી રહ્યું હતું. તેની પુત્રીએ શું કરવું તે પૂછવાનું બંધ કરી દીધું હતું. અને તે, એક રીતે, નોંધનીય હતું, કારણ કે બપોર “કંઈ નહીં” વિશે નથી. કંટાળો એ છે જ્યાં બાળક કંઈપણમાંથી કંઈક બનાવવાનું શીખે છે, જ્યાં માચિસની નાની હોડી બની જાય છે અને વાદળ વાર્તા બની જાય છે. રાહ જોવામાં આવે છે જ્યાં ધીરજ જન્મે છે. સ્ક્રીન દરેક સેકન્ડમાં કંઈક નવું આપે છે, તાત્કાલિક પુરસ્કાર, રાહ જોવી નહીં, ખાલીપણું નહીં. પરંતુ ખાલીપણુંનું પોતાનું કાર્ય છે. દરેક ખાલી ક્ષણને ભરી દેતા ઉપકરણો કદાચ તે ક્ષણોને લૂંટી રહ્યા હોય જેમાં મન પોતાને આકાર આપે છે. શિક્ષકો કહે છે કે તેઓ વર્ગખંડમાં અસર જુએ છે. જે બાળકો માટે બેસીને પાઠ સાંભળવામાં મુશ્કેલી પડે છે, અથવા જેઓ તેમના ફોન પર રાત વિતાવ્યા પછી નિદ્રા લે છે. ઊંઘ કદાચ શાંત ભોગ બને છે, કારણ કે વધતા શરીરને શીખવા, યાદ રાખવા અને શાંત રહેવા માટે તેની જરૂર હોય છે.

બાળકો જે સાંભળે છે તેના કરતાં તેઓ જે જુએ છે તેનું વધુ વિશ્વાસુપણે અનુકરણ કરે છે. એક માતાપિતા જે કહે છે કે “ડિનર ટેબલ પર ફોન નથી” અને ડિનર ટેબલ પર સંદેશાઓ તપાસે છે તે એક અલગ પાઠ શીખવી રહ્યા છે. પુખ્ત વયના લોકો પણ તેનાથી અલગ નથી. આપણામાંથી ઘણા લોકો લાઇનમાં ઉભા થતાં અથવા લિફ્ટના દરવાજા બંધ થતાં જ આપણા ફોન માટે પહોંચે છે, અને આપણે લગભગ ભૂલી ગયા છીએ કે મફત મિનિટનું શું કરવું. તે આશ્ચર્યજનક નથી કે બાળકો, જે અમને જોઈને શીખે છે, તેમને પણ આ શીખવવામાં આવ્યું નથી.

રમેશે આખરે તેની આંખો ખોલી અને તેની પુત્રીને ચમકતી સ્ક્રીન પર ઝૂકેલી જોઈ, એટલી મગ્ન કે તેમણે તેના પિતાના આગમનની ખબર પણ ન પડી. તેને અચાનક બાળપણની એક લાંબી બપોર યાદ આવી ગઈ જ્યારે કંઈ કરવાનું નહોતું, અને તેણે તેની સાથે શું કર્યું હતું.

બાળપણમાં કંઈ કરવાનું નહોતું ત્યારે તમે બપોરનું શું કર્યું?

સ્ત્રોત: આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26, ભારત સરકારના નાણાં મંત્રાલય, ડિજિટલ વ્યસન અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પ્રકરણ, જેમ કે Careers360 દ્વારા અહેવાલ આપવામાં આવ્યો છે; બાળકોના સોશિયલ મીડિયા, OTT અને ગેમિંગના ઉપયોગ પર લોકલસર્કલનો માતાપિતા સર્વે. રમેશ અને તેનો પરિવાર કાલ્પનિક છે; નિષ્કર્ષ નહીં.

 

 

1 શિક્ષક, 5 ક્લાસ, 1 રુમ, તમારા બાળકને કોણ ભણાવે છે? અહી ક્લિક કરો

Follow Us
Loading...
Unable to load recommendations.