તમારા ઘરની બહાર રહેલા ફૂટપાથનો સાચો માલિક કોણ છે? જાણો

એક માતા સવારે પોતાના બાળકને શાળાએ છોડવા જઈ રહી છે. તેના ઘરની બહાર ફૂટપાથ બ્લોક છે, અડધો પાર્ક કરેલી કાર દ્વારા, અડધો ફળ વેચનારની ગાડી દ્વારા. તે રસ્તા પર ઉતરે છે, તેના બાળકનો હાથ થોડો કડક રીતે પકડી રાખે છે.ભારતીય શેરીઓમાં દરરોજ આવું બને છે, કોઈ પણ ડર વગર સીધો પ્રશ્ન પૂછો. તે ફૂટપાથ ખરેખર કોની છે?કાયદેસર રીતે, જવાબ આશ્ચર્યજનક રીતે સ્પષ્ટ છે, ભલે તેનો ઘણીવાર રોજિંદા જીવન પર કોઈ પ્રભાવ પડતો નથી.

ફૂટપાથ હજુ પણ એક જાહેર જગ્યા

1985માં, ઓલ્ગા ટેલિસ વિરુદ્ધ બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન નામના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે બંધારણની કલમ 21 હેઠળ જીવવાના અધિકારમાં આજીવિકાનો અધિકાર સામેલ છે, કારણ કે કોઈ પણ વ્યક્તિ આજીવિકા કમાયા વિના ટકી શકતું નથી. આ કેસ ફૂટપાથ પર રહેતા લોકોની હકાલપટ્ટીનો હતો, અને કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના તેમને બહાર કરી શકાતા નથી. પરંતુ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે, આ અધિકાર સંપૂર્ણ નથી. ફૂટપાથ હજુ પણ એક જાહેર જગ્યા છે, જે જાહેર હેતુ માટે બનાવવામાં આવી છે, અને તેનો કોઈપણ ઉપયોગ તે હેતુ અનુસાર હોવો જોઈએ.

તાજેતરમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે તેનાથી પણ આગળ વધ્યું. 2026 ના ચુકાદામાં, કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સલામત, સ્પષ્ટ રીતે ચિહ્નિત ફૂટપાથ પર ચાલવું એ પોતે જ એક મૂળભૂત અધિકાર છે, જે કલમ 19 હેઠળ સુરક્ષિત છે, જે ચળવળની સ્વતંત્રતાની ખાતરી આપે છે, અને કલમ 21, જે જીવનના અધિકારની ખાતરી આપે છે. ત્યારબાદ, સરકારે ભારત જનપથ યોજના નામની એક રાષ્ટ્રીય યોજનાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, જેનો હેતુ ભારતના 100 શહેરોમાં 10 હજાર કિલોમીટર લાંબા સારી રીતે જોડાયેલા, ચાલવા યોગ્ય ફૂટપાથ બનાવવાનો છે.

તેથી, એક તરફ, બંધારણ નાગરિકના સુરક્ષિત રીતે ચાલવાના અધિકારનું રક્ષણ કરે છે. બીજી તરફ, તે ફેરિયાના જીવનનિર્વાહના અધિકારનું પણ રક્ષણ કરે છે, જે 2014 ના સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ એક્ટ હેઠળ અલગથી માન્ય છે, જે નોંધાયેલા ફેરિયાઓને ફેરિયાઓના પોતાના પ્રતિનિધિઓ ધરાવતી સ્થાનિક સમિતિઓ દ્વારા નક્કી કરાયેલ નિયુક્ત સ્થળોએ વેચાણ કરવાનો કાનૂની અધિકાર આપે છે.આ બંને વાસ્તવિક, કાયદેસર અધિકારો છે. કોઈપણ પક્ષ ખોટો નથી.

ફૂટપાથનો કયો ભાગ ચાલવા માટે

મોટાભાગના ભારતીય શહેરોમાં સાચી સમસ્યા એ નથી કે ફૂટપાથ પર ઘણા બધા દાવેદારો છે. સાચી સમસ્યા એ છે કે,લગભગ કોઈએ સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કર્યું નથી કે ફૂટપાથનો કયો ભાગ ચાલવા માટે છે, કયો ભાગ વેચવા માટે છે, અને કયો ભાગ, જો કોઈ હોય તો, પાર્કિંગ માટે છે. જ્યાં સુધી આ નિર્ણય સ્પષ્ટ, દૃશ્યમાન અને સતત લાગુ ન થાય ત્યાં સુધી, દરેક વ્યક્તિ કોઈ પણ નિયમો વિના સમાન ત્રણ ફૂટ ફૂટપાથ માટે સ્પર્ધા કરે છે, અને રાહદારીઓ, જે હોર્ન વગાડી શકતા નથી, દલીલ કરી શકતા નથી અથવા તેમના લાઇસન્સ બતાવી શકતા નથી, તેઓ સામાન્ય રીતે સૌથી પહેલા હાર માને છે.

થોડું વિચારો કે ,વૃદ્ધ વ્યક્તિ, દૃષ્ટિહીન વ્યક્તિ અથવા નાના બાળક સાથે ચાલતી માતા માટે આનો શું અર્થ થાય છે. મોટાભાગના લોકો માટે, અવરોધ ટાળવા માટે રસ્તા પર પગ મૂકવો એ ફક્ત હેરાનગતિ છે. તેમના માટે, તે ખરેખર ખતરનાક બની શકે છે.

સંઘર્ષોને વધારવાને બદલે ઘટાડે

આ બધામાં એક શાંત વિડંબના છુપાયેલી છે. ભારત ઝડપથી હાઇવે, ફ્લાયઓવર અને એક્સપ્રેસવે બનાવે છે, જે લંબાઈ દ્વારા વિશ્વના સૌથી ઝડપી રોડ બાંધકામ દરમાંનો એક છે. પરંતુ સાધારણ ફૂટપાથ, જેનો ઉપયોગ લગભગ દરેક ભારતીય કોઈને કોઈ સમયે કરે છે, તે દેશની સૌથી ઉપેક્ષિત અને સૌથી વધુ વિવાદિત જાહેર સંપત્તિઓમાંની એક છે. કેટલાક શહેરોએ ફૂટપાથને ગંભીરતાથી લેવાનું શરૂ કર્યું છે, ચાલવા યોગ્ય પહોળાઈનું મેપિંગ કર્યું છે, ઔપચારિક રીતે વેન્ડિંગ ઝોન નક્કી કર્યા છે, અને પાર્કિંગને રાહદારી વિસ્તારોથી સંપૂર્ણપણે અલગ કર્યું છે. જ્યાં આ યોગ્ય રીતે કરવામાં આવ્યું છે, ત્યાં રાહદારીઓ અને શેરી વિક્રેતાઓ બંનેને ફાયદો થયો છે, નુકસાન થયું નથી, કારણ કે સ્પષ્ટતા સામાન્ય રીતે સંઘર્ષોને વધારવાને બદલે ઘટાડે છે.

વધુ ગંભીર પ્રશ્ન પૂછવા યોગ્ય

આ ખરેખર શેરી વિક્રેતાને દોષ આપવા અથવા ડ્રાઇવરને પાર્કિંગ જગ્યા શોધવાથી રોકવા વિશે નથી. તે એક જાહેર જગ્યા વિશે છે જે કાયદેસર રીતે દરેકની છે, અને તેથી, વ્યવહારમાં, ઘણીવાર સવારે ઉઠીને સૌ પ્રથમ તેનો દાવો કરનારની હોય છે.આગલી વખતે જ્યારે તમે ફૂટપાથ પરથી વ્યસ્ત રસ્તા પર ઉતરો છો, ત્યારે કદાચ “મારા રસ્તામાં કોણ છે?” કરતાં વધુ ગંભીર પ્રશ્ન પૂછવા યોગ્ય છે. પૂછો કે, તમારા પોતાના શહેરમાં, કોઈએ સ્પષ્ટ રેખા કેમ દોરી નથી જેથી ફૂટપાથનો ઉપયોગ તે બધા લોકો કરી શકે જેમના જેના માટે તે બનાવવામાં આવ્યું હતું.

સ્ત્રોતો : ઓલ્ગા ટેલિસ વિ. બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઈન્ડિયા, 1985; 2026નો સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઈન્ડિયાનો નિર્ણય, જેણે કલમ 19(1)(d) અને 21 હેઠળ રાહદારીઓની સલામતીને મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપી હતી. સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ (પ્રોટેક્શન ઓફ લાઇવલીહૂડ એન્ડ રેગ્યુલેશન ઓફ સ્ટ્રીટ વેન્ડિંગ) એક્ટ, 2014; ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ટ્રાન્સપોર્ટેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ પોલિસી, ભારતના “રાઈટ ટુ વોક” સુધારા પર અહેવાલ આપે છે.

એક ધારાસભ્ય એક જ પદ પર બે સંપૂર્ણપણે અલગ જવાબદારીઓ સંભાળે છે, શું તમે જાણો છો? અહી ક્લિક કરો