ચક્રવાતી વાવાઝોડાના નામ કેવી રીતે નક્કી થાય છે ? જાણો આ પરંપરાની શરૂઆત અને તેના રસપ્રદ નિયમો

શું તમે જાણો છો કે બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્રમાં ઉદ્ભવતા ચક્રવાતનાં નામ કેવી રીતે નક્કી થાય છે? તિતલી, ગાજા, ગુલાબ કે પછી અમ્ફાન – આ નામો કોઈ લૉટરી દ્વારા રાખવામાં આવતા નથી, પરંતુ એશિયા અને મિડલ ઈસ્ટના 13 દેશના જૂથ દ્વારા વારાફરતી પસંદ કરવામાં આવે છે. આવો વિગતવાર સમજીએ કે આ ચક્રવાતોનું નામકરણ કઈ રીતે થાય છે.

આ દેશોના જૂથને શું કહેવાય છે?

વૈજ્ઞાનિક અને ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ જૂથને WMO/ESCAP (વિશ્વ હવામાન સંસ્થા અને એશિયા-પ્રશાંત આર્થિક તથા સામાજિક આયોગ) પેનલ કહેવામાં આવે છે. ઉત્તરીય હિંદ મહાસાગર, બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્રમાં સર્જાતા ચક્રવાતોથી જે દેશોની દરિયાઈ સીમાઓ કે હવામાન પ્રભાવિત થાય છે, તે તમામ દેશોને આ પેનલમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.

કયા કયા દેશો સામેલ છે?

આ 13 દેશના જૂથમાં ભારત અને તેના પડોશી દેશોની સાથે મધ્ય-પૂર્વ (ખાડી) ના દેશો પણ સામેલ છે:

• દક્ષિણ એશિયા: ભારત, બાંગ્લાદેશ, પાકિસ્તાન, શ્રીલંકા અને માલદીવ
• દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા: મ્યાનમાર અને થાઈલેન્ડ
• પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ): ઓમાન, ઈરાન, કતાર, સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) અને યમન

આ તમામ દેશ સાથે મળીને ઉત્તરીય હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં સર્જાતા ચક્રવાતોની દેખરેખ અને તેમના નામકરણનું કાર્ય કરે છે.

અગાઉથી બને છે નામોની ‘બેંક’

ચક્રવાતી તોફાન દરિયામાં સર્જાયા પછી તેના નામ પાડવામાં આવતા નથી. વર્ષ 2020 માં તમામ 13 દેશએ ભેગા મળીને પોતપોતાના 13-13 નામ સૂચવ્યા હતા. આ રીતે કુલ 169 નામોની એક એડવાન્સ યાદી (નેમ બેંક) તૈયાર કરવામાં આવી છે, જે હવામાન વિભાગ પાસે સુરક્ષિત રહે છે અને વારાફરતી આ નામોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

ક્યારથી થઈ નામકરણની શરૂઆત?

આ ક્ષેત્રમાં ચક્રવાતોને સત્તાવાર રીતે નામ આપવાની પ્રક્રિયા વર્ષ 2004 થી શરૂ થઈ હતી. આ દેશોએ જૂથ બનાવ્યા પછી તોફાનોના નામકરણની પદ્ધતિ અમલમાં આવી; તે પહેલાં તેમના ચોક્કસ નામ રાખવામાં આવતા નહોતા.

ભારત ભજવે છે મુખ્ય ભૂમિકા

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ભારતની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. નવી દિલ્હી સ્થિત ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) વૈશ્વિક માન્યતા પ્રાપ્ત વિશ્વના પસંદગીના 6 વિશેષ પ્રાદેશિક હવામાન કેન્દ્રોમાંનું એક છે. ભલે જુદા જુદા દેશ નામ સૂચવે, પરંતુ દરિયામાં તોફાન સર્જાયા પછી તેને સત્તાવાર નામ આપવાનું અને ટ્રેક કરવાનું મુખ્ય કામ ભારતનું હવામાન વિભાગ જ કરે છે. આ ઉપરાંત, IMD જ અન્ય તમામ 12 દેશને ચક્રવાતની ગતિ, તેના માર્ગ અને સંભવિત નુકસાન અંગે સત્તાવાર ચેતવણીઓ અને નિર્દેશો જાહેર કરે છે.

નામો પાછળ છુપાયેલા અનોખા અર્થ

ચક્રવાતોને આપવામાં આવતા નામો પાછળ રસપ્રદ અર્થો જોડાયેલા હોય છે:

• બાંગ્લાદેશે સૂચવેલા ‘બિપરજોય’ નો બંગાળી ભાષામાં અર્થ ‘આપત્તિ’ કે ‘મુશ્કેલી’ થાય છે.
• ભારતે આપેલા ‘તેજ’ નામનો સીધો સંબંધ અસાધારણ ઝડપ સાથે હતો.
• યમને આપેલું ‘મોચા’ નામ તેમના જાણીતા કોફી ઉત્પાદક શહેર પરથી રખાયું હતું.
• પાકિસ્તાન દ્વારા અપાયેલું ‘ગુલાબ’ નામ કુદરતની સુંદરતા દર્શાવે છે.

આ નામો માત્ર ઓળખ માટે જ નહીં, પરંતુ તે જે-તે દેશની સંસ્કૃતિ અને ભાષાનું પ્રતિનિધિત્વ પણ કરે છે.

ભયાનક તબાહી મચાવનારા ચક્રવાતના નામ ‘રિટાયર’ થઈ જાય છે

આ વ્યવસ્થાનો સૌથી રોચક નિયમ એ છે કે નામોને પણ ‘નિવૃત્ત’ (રિટાયર) કરવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો મુજબ, જો કોઈ વાવાઝોડું અસાધારણ તબાહી મચાવે અને મોટા પાયે જાનમાલનું નુકસાન કરે, તો ભવિષ્યમાં કોઈ મૂંઝવણ ન થાય તે માટે તે નામને હંમેશા માટે યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવે છે. એકવાર નિવૃત્ત થયેલું નામ વિશ્વના અન્ય કોઈ પણ નવા વાવાઝોડાને ફરી ક્યારેય આપવામાં આવતું નથી.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવેલા ચક્રવાતો અને નામ આપનાર દેશો

પશ્ચિમ એશિયા સંકટ વચ્ચે રિલાયન્સે બદલી ગેમ, યુરોપથી આફ્રિકા સુધી 50 ટકા વધારી હિસ્સેદારી