ગર્ભમાં રહેલા બાળક સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે દવાઓ? ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ બનાવી નવી અનોખી ‘ચિપ’
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતા દ્વારા લેવામાં આવતી દવાઓ ગર્ભમાં ઉછરી રહેલા માસૂમ બાળક સુધી પહોંચે છે કે નહીં, તે જાણવું અત્યાર સુધી અશક્ય હતું. આઈઆઈટી બોમ્બે અને આઈસીએમઆરના વૈજ્ઞાનિકોએ સંયુક્ત રીતે 'પ્લેસેન્ટા ઓન એ ચિપ' નામની ક્રાંતિકારી ટેકનિક વિકસાવી છે. આ ટેકનિક ભવિષ્યમાં ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત દવાઓ બનાવવા અને રીસર્ચમાં કેવી રીતે મોટી ભૂમિકા ભજવશે, તે જુઓ.
ગર્ભાવસ્થા એવો સમય હોય છે, જ્યારે એક મહિલાને પોતાની સેહત સાથે-સાથે ગર્ભમાં પલ રહેલા બાળકની પણ ચિંતા રહે છે. આ દરમિયાન ડોક્ટર્સ ઘણી વખત જરૂરી દવાઓ લેવાની સલાહ આપે છે, પરંતુ એક સવાલ હંમેશા બનેલો રહે છે કે શું આ દવાઓ માત્ર માતા પર જ અસર કરે છે કે પછી બાળક સુધી પણ પહોંચી જાય છે? અત્યાર સુધી આનો સચોટ જવાબ આપવો સરળ નહોતો, કારણ કે ગર્ભમાં રહેલી મેલી એટલે કે પ્લેસેન્ટા (Placenta) નો સીધો અભ્યાસ કરવો નૈતિક અને ટેકનિકલ કારણોસર શક્ય હોતો નથી.
આ જ કારણે ગર્ભાવસ્થામાં દવાઓની સુરક્ષાને લઈને વૈજ્ઞાનિકો સામે ઘણા સવાલો ઊભા રહેતા હતા. હવે ભારતના વૈજ્ઞાનિકોએ એક એવી નવી ટેકનિક વિકસાવી છે, જે આ રહસ્ય પરથી પડદો ઉઠાવી શકે છે. આ ટેકનિકનું નામ ‘પ્લેસેન્ટા-ઓન-એ-ચિપ’ છે, જે પ્રયોગશાળા (લેબ) માં ઇન્સાનના અસલી પ્લેસેન્ટાની જેમ કામ કરે છે અને એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે માતા અને ગર્ભમાં પલ રહેલા બાળક વચ્ચે દવાઓ, પોષક તત્વો અને અન્ય પદાર્થો કઈ રીતે પહોંચે છે.
ગર્ભાવસ્થાના રિસર્ચમાં નવું કદમ
આ નવી ટેકનિક આઈસીએમઆર (ICMR)-નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઓન વિમેન્સ હેલ્થ અને આઈઆઈટી બોમ્બે (IIT Bombay) ના વૈજ્ઞાનિકોએ સાથે મળીને વિકસાવી છે. આ સંશોધનના પરિણામો આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલ ‘Bio fabrication’ માં પ્રકાશિત થયા છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ ટેકનિક ભવિષ્યમાં ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આપવામાં આવતી દવાઓની સુરક્ષા ચકાસવા, ગર્ભ સાથે જોડાયેલી બીમારીઓને સમજવા અને પ્રાણીઓ પર થતા અનેક પરીક્ષણોની જરૂરિયાત ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
સરળ ભાષામાં આનો શું અર્થ થાય?
સરળ ભાષામાં કહીએ તો આ એક એવી નાની લેબ છે, જે પ્લેસેન્ટાના કામ કરવાની રીતની નકલ કરે છે. આનાથી ડોક્ટર્સ અને વૈજ્ઞાનિકો એ જાણી શકશે કે કઈ દવા બાળક સુધી પહોંચી શકે છે, કઈ નથી પહોંચી શકતી અને કઈ દવાની શું અસર થઈ શકે છે. જો આ ટેકનિક મોટા પાયે સફળ થાય છે, તો ગર્ભવતી મહિલાઓ અને તેમના બાળકોની સારવારની રીત ભવિષ્યમાં ઘણી સુરક્ષિત અને વધુ સારી થઈ શકે છે.
- ભારતના વૈજ્ઞાનિકોએ ‘પ્લેસેન્ટા-ઓન-એ-ચિપ’ ટેકનિક વિકસાવી છે.
- આ ટેકનિક જણાવશે કે ગર્ભાવસ્થામાં લેવાયેલી દવાઓ બાળક સુધી પહોંચે છે કે નહીં.
- ભવિષ્યમાં આનાથી સુરક્ષિત દવાઓના વિકાસ અને પ્રાણીઓ પર થતા પરીક્ષણો ઓછા કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
શું હોય છે પ્લેસેન્ટા (મેલી)?
પ્લેસેન્ટા ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બનતું એક ખાસ અંગ છે, જે માતા અને બાળક વચ્ચે પુલ (બ્રિજ) નું કામ કરે છે. આના માધ્યમથી જ બાળકને ઓક્સિજન, પોષણ અને જરૂરી તત્વો મળે છે. સાથે જ બાળકના શરીરમાંથી નીકળતા નકામા પદાર્થો પણ આ જ રસ્તે માતાના શરીર સુધી પહોંચે છે. પ્લેસેન્ટા ઘણા હાનિકારક તત્વોને બાળક સુધી પહોંચતા રોકવાનું કામ પણ કરે છે અને ગર્ભાવસ્થા માટે જરૂરી હોર્મોન્સ બનાવે છે.
‘પ્લેસેન્ટા-ઓન-એ-ચિપ’ શું છે?
આ એક અત્યંત નાની લેબ-આધારિત ટેકનિક છે, જેમાં માનવ કોષો (હ્યુમન સેલ્સ) ની મદદથી પ્લેસેન્ટા જેવો કૃત્રિમ મોડેલ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આમાં બે અલગ-અલગ ભાગ હોય છે, જેને એક પાતળી પટલ (મેમ્બ્રેન) અલગ કરે છે. એક તરફ માતાના પક્ષના કોષો અને બીજી તરફ બાળકના પક્ષના કોષો હોય છે. આનાથી વૈજ્ઞાનિકો પ્રયોગશાળામાં લાઈવ જોઈ શકે છે કે દવાઓ, પોષક તત્વો અને અન્ય પદાર્થો કઈ રીતે એક ભાગમાંથી બીજા ભાગ સુધી પહોંચે છે.
આ ટેકનિક કેવી રીતે કામ કરે છે?
વૈજ્ઞાનિકોએ આમાં ટ્રોફોબ્લાસ્ટ અને એન્ડોથિલિયલ કોષોનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ એ જ કોષો છે જે અસલી પ્લેસેન્ટામાં હાજર હોય છે. પરીક્ષણ દરમિયાન આ ચિપે હોર્મોન્સ બનાવ્યા, ગ્લુકોઝ જેવા પોષક તત્વોની આપ-લે દર્શાવી અને નકામા પદાર્થોને બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા પણ દોહરાવી. એટલું જ નહીં, આ ચિપ મોટી હાનિકારક વસ્તુઓને રોકવામાં અને જરૂરી તત્વોને પસાર થવા દેવામાં પણ સફળ રહી છે.
સુરક્ષા ચકાસવામાં કેવી રીતે મદદ મળશે?
ગર્ભવતી મહિલાઓ પર દવાઓનું ક્લિનિકલ ટ્રાયલ (માનવ પરીક્ષણ) કરવું નૈતિક દ્રષ્ટિએ બિલકુલ સરળ હોતું નથી. તેથી અત્યાર સુધી વૈજ્ઞાનિકોને મોટાભાગે પ્રાણીઓ પર કરવામાં આવતા પરીક્ષણો પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું. પરંતુ પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોના પ્લેસેન્ટામાં ઘણો તફાવત હોય છે. આ નવી ચિપ ટેકનિક માનવ કોષો પર આધારિત છે, તેથી આનાથી વધુ સચોટ માહિતી મળવાની આશા છે. આનાથી એ જાણી શકાશે કે કોઈ દવા પ્લેસેન્ટાને પાર કરીને બાળક સુધી પહોંચે છે કે નહીં.
કઈ બીમારીઓને સમજવામાં મદદ મળશે?
આ ટેકનિક ગર્ભકાલીન મધુપ્રમેહ (Gestational Diabetes), પ્રી-એક્લેમ્પસિયા અને ગર્ભમાં બાળકના ધીમા વિકાસ જેવી સમસ્યાઓનો અભ્યાસ કરવામાં પણ મદદ કરશે. વૈજ્ઞાનિકો લેબમાં બીમારી જેવી પરિસ્થિતિઓ ઊભી કરીને જોઈ શકશે કે પ્લેસેન્ટા કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે. આનાથી ભવિષ્યમાં નવી દવાઓ અને બહેતર સારવાર વિકસાવવાનો રસ્તો ખુલી શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ ટેકનિક ભવિષ્યમાં પ્રાણીઓ પર થતા પરીક્ષણોનો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ કે પૂરક બની શકે છે. જો કે, અત્યારે આ પ્રક્રિયા શરૂઆતના તબક્કામાં છે અને તેને મોટા પાયે અપનાવતા પહેલા હજુ વધુ પરીક્ષણો કરવામાં આવશે.
