ગુજરાતે રમતગમત ક્ષેત્રે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધારવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ કરી છે. રાજ્ય સરકારે ‘સ્પોર્ટ્સ જીનોમિક્સ પ્રોગ્રામ’ શરૂ કર્યો છે. આ કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રતિભાશાળી રમતવીરોના DNA અને આનુવંશિક લક્ષણોનો અભ્યાસ કરીને તેમની શારીરિક ક્ષમતા, રમતગમતના પ્રદર્શન, રિકવરી અને ઈજાના જોખમ સહિતના વિવિધ પાસાં સમજવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગ હેઠળ ગુજરાત બાયોટેક્નોલોજી રિસર્ચ સેન્ટર (GBRC) દ્વારા આ કાર્યક્રમ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાના જણાવ્યા અનુસાર, સ્પોર્ટ્સ જીનોમિક્સ કાર્યક્રમ શરૂ કરનાર ગુજરાત ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે.

પ્રથમ તબક્કામાં ટેનિસ ખેલાડીઓના સેમ્પલ લેવાયા

GBRCના વૈજ્ઞાનિકોએ વિવિધ રમતો સાથે સંકળાયેલા રમતવીરોના સેમ્પલ એકત્ર કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત સ્ટેટ ટેનિસ એસોસિએશન (GSTA)ના ટેનિસ ખેલાડીઓના સેમ્પલ લેવામાં આવ્યા છે.
આગામી તબક્કામાં વિજયી ભારત ફાઉન્ડેશન સાથે સંકળાયેલા તીરંદાજી, ફેન્સિંગ, જુડો અને શૂટિંગના રમતવીરોના સેમ્પલ લેવામાં આવશે. ચાલુ વર્ષે કુલ 2,000 સેમ્પલ એકત્ર કરીને તેનું વિશ્લેષણ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે.

આગામી પાંચ વર્ષમાં 10 હજાર સેમ્પલનું લક્ષ્ય

ગુજરાત સ્ટેટ બાયોટેક્નોલોજી મિશનના મિશન ડિરેક્ટર દિગ્વિજયસિંહ જાડેજાએ જણાવ્યું હતું કે પ્રતિભાશાળી રમતવીરોનું હોલ-જિનોમ સિક્વન્સિંગ આ કાર્યક્રમનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો રહેશે. આગામી પાંચ વર્ષમાં કુલ 10,000 સેમ્પલ એકત્ર કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. વિવિધ રમતગમતની શાખાઓના અગ્રણી રમતવીરોનું સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવશે અને દર વર્ષે આશરે 2,000 સેમ્પલનું હોલ-જિનોમ સિક્વન્સિંગ તથા વિશ્લેષણ કરવાની યોજના છે.

કઈ-કઈ રમતોના ખેલાડીઓનો સમાવેશ થશે?

સ્પોર્ટ્સ જીનોમિક્સ કાર્યક્રમ હેઠળ અનેક રમતગમતની શાખાઓને આવરી લેવામાં આવશે. તેમાં એથ્લેટિક્સ, સ્વિમિંગ, બોક્સિંગ, કુસ્તી, જુડો, તાઈક્વોન્ડો, જિમ્નાસ્ટિક્સ અને ફેન્સિંગનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ફૂટબોલ, હોકી, હેન્ડબોલ, વોલીબોલ અને બાસ્કેટબોલ જેવી ટીમ અને બોલ આધારિત રમતોના ખેલાડીઓનો પણ અભ્યાસ કરાશે. બેડમિન્ટન, ટેબલ ટેનિસ, લૉન ટેનિસ, કબડ્ડી અને ખો-ખો ઉપરાંત તીરંદાજી, શૂટિંગ અને ચેસ જેવી ચોકસાઈ અને કૌશલ્ય આધારિત રમતો પણ કાર્યક્રમમાં સામેલ કરવામાં આવી છે.

14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના ખેલાડીઓનો પણ સમાવેશ

કાર્યક્રમમાં વિવિધ વયજૂથના રમતવીરોને આવરી લેવાની યોજના છે. તેમાં 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમર, 14થી 18 વર્ષ અને 18 વર્ષથી વધુ ઉંમરના ખેલાડીઓનો સમાવેશ થશે. રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય ચેમ્પિયન ખેલાડીઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. તેના આધારે ઉચ્ચ સ્તરે પ્રદર્શન કરતા રમતવીરોની આનુવંશિક અને શારીરિક લાક્ષણિકતાઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવશે.

શું છે સ્પોર્ટ્સ જીનોમિક્સ?

સ્પોર્ટ્સ જીનોમિક્સ એક ઊભરતું વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્ર છે, જેમાં આનુવંશિક ભિન્નતાઓ અને રમતવીરની લાક્ષણિકતાઓ વચ્ચેના સંબંધનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. તેમાં સ્નાયુઓની રચના, સહનશક્તિ, ચયાપચય, કસરત પ્રત્યે શરીરની પ્રતિક્રિયા, રિકવરી અને ઈજાની સંભાવના જેવા પાસાંનો સમાવેશ થાય છે.

વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગના સચિવ પી. ભારથીના જણાવ્યા અનુસાર, પરંપરાગત રીતે રમતવીરોની પ્રતિભાની ઓળખ શારીરિક માપદંડો, કોચિંગ મૂલ્યાંકન અને ટ્રાયલ દરમિયાનના પ્રદર્શનના આધારે કરવામાં આવે છે. ગુજરાતનું મોડલ આ પ્રક્રિયામાં આનુવંશિક અને જૈવિક માહિતીનો ઉમેરો કરીને રમતવીરની વધુ વ્યાપક પ્રોફાઇલ તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરશે.

આ કાર્યક્રમમાં પાવર, એન્ડ્યુરન્સ, ઈજાનું જોખમ અને કસરત પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા ઉપરાંત ન્યૂટ્રિજિનોમિક્સ, લાઇફસ્ટાઇલ જીનોમિક્સ, વ્યક્તિત્વ સંબંધિત લક્ષણો અને સર્કેડિયન રિધમ્સ જેવા પાસાંનો પણ અભ્યાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે.

ગુજરાત એથ્લીટ જીનોમ ડેટાબેઝ તૈયાર થશે

આ પહેલ હેઠળ ગુજરાત એથ્લીટ જીનોમ ડેટાબેઝ (G-AGD) તૈયાર કરવામાં આવશે. તેમાં રમતવીરોની આનુવંશિક, શારીરિક અને રમતગમતના પ્રદર્શન સંબંધિત માહિતીને એકીકૃત કરવામાં આવશે. ભવિષ્યમાં આ ડેટાબેઝ રમતવીરોની પ્રોફાઇલિંગ, સંશોધન અને પ્રતિભા ઓળખ માટે મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક સ્ત્રોત બની શકે છે. જીનોમિક માહિતી સાથે શારીરિક અને પ્રદર્શન સંબંધિત ડેટાને સાંકળીને વ્યક્તિગત તાલીમ અને પોષણની વ્યૂહરચના તૈયાર કરવામાં પણ મદદ મળી શકે છે.

રમતવીરની સફળતા માત્ર DNA પર આધારિત નહીં

સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, આ કાર્યક્રમનો અર્થ એવો નથી કે કોઈ એક ‘સ્પોર્ટ્સ જીન’ રમતવીરની સફળતા નક્કી કરી શકે. રમતગમતનું પ્રદર્શન એક જટિલ પ્રક્રિયા છે, જેમાં અનેક આનુવંશિક તેમજ પર્યાવરણીય પરિબળો કામ કરે છે.
તાલીમ, કોચિંગ, પોષણ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સામાજિક સહયોગ અને અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો પણ રમતવીરના વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી જીનોમિક્સનો ઉપયોગ રમતવીરના વ્યાપક મૂલ્યાંકનના એક ભાગ તરીકે કરવામાં આવશે.

2030 કોમનવેલ્થ ગેમ્સની તૈયારીમાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ

ગુજરાત વર્ષ 2030માં કોમનવેલ્થ ગેમ્સની યજમાની કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે ત્યારે સ્પોર્ટ્સ જીનોમિક્સ કાર્યક્રમનું મહત્વ વધી જાય છે. વૈજ્ઞાનિક રીતે રમતવીરોની પ્રોફાઇલ તૈયાર થવાથી રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્પર્ધા કરી શકે તેવા ખેલાડીઓની ઓળખ અને તૈયારીમાં મદદ મળી શકે છે.

રાજ્યનો વ્યાપક હેતુ બાયોટેક્નોલોજી ક્ષમતાઓને સ્પોર્ટ્સ સાયન્સ અને હાઈ-પરફોર્મન્સ એથ્લેટ ડેવલપમેન્ટ સાથે જોડીને ગુજરાતને ‘સ્પોર્ટ્સ બાયોટેક્નોલોજી ઇનોવેશન હબ’ તરીકે વિકસાવવાનો પણ છે.

DNA ડેટાની ગોપનીયતા પર ભાર

આનુવંશિક માહિતી અત્યંત સંવેદનશીલ હોવાથી તેના સુરક્ષિત સંગ્રહ અને નિયંત્રિત ઉપયોગને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. કાર્યક્રમમાં રમતવીરોની ઓળખ સુરક્ષિત રાખવા માટે ટુ-લેવલ બારકોડિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. કાર્યક્રમ આગળ વધે તેમ રમતવીરોની જાણકારીપૂર્વકની સંમતિ, ડેટા સુરક્ષા અને સ્પષ્ટ ગવર્નન્સ મિકેનિઝમ સુનિશ્ચિત કરવો પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

તમે ગાંધીજીને વાંચશો તો ક્યારેય નવનિર્માણ શબ્દ નહીં મળે, હંમેશા પુનઃનિર્માણ વિશે વિચાર આપ્યોઃ અમિત શાહ